2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Жақсылық Нұргүл Смағұлқызы

Қызылорда облысы Сырдария ауданы

Шаған ауылдық өнер мектебі

Домбыра пәні мұғалімі

Аннотация

Мақалада домбыра үйірмесіндегі қосымша білім беру үдерісін заманауи талаптарға сай ұйымдастырудың педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылады. Оқушының домбыра тарту шеберлігін қалыптастырумен қатар, оның шығармашылық ойлауын, музыканы сезінуін, ұлттық өнерге қызығушылығын және орындаушылық дербестігін дамыту жолдары талданады. Дәстүрлі домбыра үйрету әдістерін жобалық оқыту, тұлғаға бағытталған тәсіл, цифрлық технологиялар, шығармашылық тапсырмалар және рефлексиямен ұштастырудың тиімділігі көрсетіледі. Домбыра үйірмесіне бейімделген «Күй арқылы өз әлемімді танытамын» шығармашылық жобасының үлгісі ұсынылып, оны жүзеге асыру кезеңдері мен бағалау өлшемдері сипатталады. Мақаланың негізгі идеясы – ұлттық күй өнерінің дәстүрін сақтай отырып, оны жаңашыл педагогикалық тәсілдермен сабақтастыру арқылы оқушыны тек орындаушы емес, музыканы түсінетін, сезінетін және өзіндік көзқарасын көркем жеткізе алатын шығармашыл тұлға ретінде қалыптастыру.

Түйін сөздер: домбыра үйірмесі, қосымша білім беру, күй өнері, ұлттық музыка, шығармашылық қабілет, инновациялық педагогика, жобалық оқыту, цифрлық технология, орындаушылық шеберлік, жеке білім беру траекториясы.

Қазіргі білім беру кеңістігіндегі өзгерістер педагог алдына жаңа міндеттер қойып отыр. Бүгінгі ұстаздың қызметі білім мен дағдыны дайын күйінде берумен ғана шектелмейді. Ол әр оқушының қабілетін байқап, шығармашылық мүмкіндігін ашуға, өз бетінше ойлануына, таңдау жасауына және алған білімін өмірлік тәжірибеде қолдануына жағдай жасауы тиіс.

Бұл міндет домбыра үйірмесіндегі қосымша білім беру педагогінің қызметінде ерекше маңызға ие. Домбыра – қазақ халқының музыкалық аспабы ғана емес, ұлттың тарихи жадын, дүниетанымын, қуанышы мен мұңын, ерлігі мен арманын ғасырлар бойы жеткізіп келе жатқан рухани мұра.

Домбыраның қос ішегінен төгілген күй арқылы бала халықтың тарихымен, ұлттық мінезімен, салт-дәстүрімен және рухани құндылықтарымен танысады. Сондықтан домбыра үйірмесінің мақсатын оқушыға белгілі бір шығармаларды орындатумен ғана шектеуге болмайды. Үйірме баланың музыкалық қабілетін, есту дағдысын, ырғақты сезінуін, көркемдік талғамын, шығармашылық ойлауын және сахналық мәдениетін қалыптастыратын орта болуы қажет.

Үйірмеге келген әр баланың музыкалық қабылдауы мен орындаушылық мүмкіндігі әртүрлі. Бір оқушы әуенді есту арқылы тез қабылдаса, екіншісі ноталық жазбаға сүйенеді. Кейбір бала күйдің техникалық орындалуына бейім болса, енді бірі шығарманың мазмұнын сезініп, эмоциялық жағынан жақсы жеткізе алады. Сондықтан барлық оқушыны бір ғана қалыпқа салып оқыту оның табиғи қабілетін толық ашуға мүмкіндік бермеуі мүмкін.

Осы тұрғыдан алғанда, дәстүрлі домбыра үйрету әдістерін қазіргі педагогикалық технологиялармен тиімді үйлестіру – қосымша білім беру педагогінің маңызды міндеттерінің бірі.

2024 жылы ЮНЕСКО-ның мәдениет және өнер арқылы білім беру жөніндегі дүниежүзілік конференциясында өнер мен мәдениетті білім беру үдерісіне кіріктіру, жергілікті мәдени мұраны дәріптеу және білім алушылардың шығармашылық әлеуетін дамыту мәселелеріне ерекше назар аударылды. Бұл бағыт ұлттық музыка мен күй өнерінің жас ұрпақ тәрбиесіндегі орнын арттыра түседі.

Домбыра үйірмесіндегі жаңа бағыт: орындаушыдан – шығармашыл тұлғаға

Домбыраны дәстүрлі оқытуда аспапты дұрыс ұстау, оң және сол қолдың қойылымы, қағыс түрлері, перне басу техникасы, шығарманы жатқа орындау және музыкалық сауаттылыққа басымдық беріледі. Бұл – домбырашының орындаушылық мәдениетін қалыптастырудың маңызды негізі.

Алайда бүгінгі білім беру кеңістігінде тек техникалық шеберлікті қалыптастыру жеткіліксіз. Оқушы орындап отырған күйдің шығу тарихын, мазмұнын, күйші жеткізгісі келген ойды түсініп, оны өз орындауында сезіммен бере алуы қажет.

Мысалы, оқушыға Құрманғазының «Сарыарқа» күйін үйреткенде шығарманың нотасы мен қағысын меңгертумен ғана шектелмей, күйдің шығу тарихын, еркіндік рухын, кең дала бейнесін талқылауға болады. Сабақ барысында:

· «Бұл күйді тыңдағанда көз алдыңа қандай көрініс келеді?»;

· «Күйдің қай бөлігі саған ерекше әсер етті?»;

· «Құрманғазы бұл күй арқылы қандай сезімді жеткізген болуы мүмкін?»;

· «Егер сен осы күйге атау берсең, қалай атар едің?»

деген сұрақтар қойылады.

Мұндай тапсырмалар баланың шығарманы механикалық орындамай, оның мазмұнын саналы түрде қабылдауына ықпал етеді.

Мысалы, Дәулеткерейдің лирикалық күйлерін орындау барысында оқушыдан шығарманың көңіл күйін бірнеше сөзбен сипаттау сұралады. Тәттімбеттің шертпе күйлері арқылы төкпе және шертпе дәстүрлерінің ерекшеліктерін салыстыруға болады. Динаның күйлері арқылы күйшілік дәстүрдің жалғастығын, орындаушылық мектептің сабақтастығын танытуға мүмкіндік бар.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының OECD Learning Compass 2030 тұжырымдамасында білім алушының дербестігі, жауапкершілігі, жаңа құндылық жасай білуі және рефлексия жасауы маңызды дағдылар ретінде қарастырылады.

Бұл қағидаларды домбыра сабағына бейімдегенде оқушы дайын шығарманы қайталаушы ғана емес, музыканы түсінетін және өз орындауына жауапкершілікпен қарайтын тұлғаға айналады.

Менің педагогикалық ұстанымым:

«Бала домбыраны үйреніп қана қоймай, домбыра арқылы өз ойын, сезімін және ұлттық болмысын таныта білуі керек».

Ұлттық күй өнері мен жаңашылдықтың сабақтастығы

Инновациялық технологияларды пайдалану ұлттық музыкадан алыстау дегенді білдірмейді. Керісінше, жаңа құралдар ғасырлар бойы қалыптасқан күй мұрасын қазіргі баланың қабылдау ерекшелігіне сәйкес жеткізудің тиімді жолы бола алады.

Домбыра үйірмесінде ұлттық және заманауи тәсілдерді ұштастырудың бірнеше бағытын қолдануға болады.

«Күй тарихын зерттеймін» тапсырмасы

Оқушы өзі орындап жүрген күй туралы шағын зерттеу жүргізеді. Ол:

– күйдің авторын;

– шығу тарихын;

– күйдің тақырыбын;

– орындалу ерекшелігін;

– күйге байланысты тарихи деректерді зерттейді.

Соңында өз зерттеуін шағын таныстырылым, постер немесе бейнеролик түрінде ұсынады.

Бұл тапсырма оқушының тек орындаушылық емес, ізденушілік қабілетін де дамытады.

«Күйді тыңда – оқиғаны елестет» әдісі

Педагог белгілі бір күйді тыңдатып, оның атауын бірден айтпайды. Оқушылар музыкадан алған әсерлерін сипаттайды:

«Не елестеді?»

«Күй қуанышты ма, мұңды ма?»

«Қандай оқиға болуы мүмкін?»

«Күйге қандай атау берер едің?»

Оқушылардың жауаптарынан кейін педагог шығарманың шынайы атауы мен тарихын таныстырады.

Мұндай тәсіл музыкалық есту, қиял және эмоционалдық интеллектіні дамытуға көмектеседі.

«Бір күй – бірнеше орындау» тапсырмасы

Бір шығарманың әртүрлі домбырашылар орындаған нұсқалары тыңдатылады. Оқушылар орындау қарқынын, дыбыс күшін, штрихты, эмоционалдық ерекшелігін салыстырады.

Нәтижесінде олар бір музыкалық шығарманың әр орындаушыда әртүрлі көркемдік сипат алатынын түсінеді.

«Менің күйге берген бейнем» шығармашылық жұмысы

Оқушы орындап жүрген күйінің мазмұнын сурет, шағын мәтін, өлең немесе символ арқылы жеткізеді. Бұл музыка мен басқа өнер түрлерін байланыстыруға мүмкіндік береді.

Осылайша күй оқушы үшін жаттап орындалатын шығарма емес, зерттелетін, сезілетін және түсіндірілетін мәдени құбылысқа айналады.

Домбыра үйірмесінде цифрлық технологияларды тиімді пайдалану

Қазіргі балалар цифрлық ортада өсіп келеді. Сондықтан домбыра үйірмесінде технологияны мақсатты қолдану олардың қызығушылығын арттыра алады.

Алайда цифрлық құрал домбыраны тікелей үйретудің орнын алмастырмауы тиіс. Оның міндеті – дәстүрлі оқытуды толықтыру.

Мысалы, сабақ барысында оқушының күй орындауын бейнежазбаға түсіріп, кейін бірге талдауға болады. Оқушы бейне арқылы өзінің отырысын, қол қойылымын, қағыс дәлдігін және сахналық мәдениетін сырт көзбен көреді.

Мұндай жұмыс өзін-өзі бағалау дағдысын қалыптастырады.

Оқушыға:

«Менің орындауымда сәтті шыққан тұсы...»

«Маған әлі де жұмыс жасау керек тұсы...»

«Келесі орындауда мен...»

деген сөйлемдерді аяқтату арқылы шығармашылық рефлексия жүргізуге болады.

Сонымен қатар QR-код арқылы күйдің кәсіби орындалған нұсқасына, күйші туралы ақпаратқа немесе шығарманың тарихына сілтеме беруге болады.

Электрондық портфолио жүргізу де тиімді. Онда оқушының алғашқы және кейінгі орындаулары, концерттік бейнежазбалары, шығармашылық жұмыстары, дипломдары және өзінің рефлексиялары жинақталады.

Осы арқылы оқушы өзінің белгілі бір уақыт аралығындағы өсуін нақты көре алады.

Жеке білім беру траекториясы

Домбыра үйірмесінде оқушының қабілеті мен қызығушылығына қарай жеке білім беру бағытын қалыптастыру маңызды.

Бір бала халық күйлерін орындауға қызығуы мүмкін. Екінші оқушы заманауи шығармаларды домбырада орындауға бейім болады. Үшінші оқушы күйдің тарихын зерттеуге қызығады. Ал кейбір бала ансамбль құрамында өзін сенімді сезінеді.

Педагог осы ерекшеліктерді ескере отырып, негізгі бағдарламаны сақтай отырып, шығармашылық тапсырмаларды даралай алады. Мысалы:

орындаушылық қабілеті жоғары оқушыға күрделірек күй беріледі;

музыкалық есту қабілеті жақсы балаға әуенді есту арқылы табу тапсырмасы ұсынылады;

зерттеуге қызығатын оқушы күй тарихынан шағын жоба әзірлейді;

шығармашылық қабілеті жоғары оқушы қарапайым әуен немесе шағын күй сарынын құрастырып көреді.

Бұл жерде басты мақсат – балаларды бір-бірімен салыстыру емес, әр баланың өзінің алдыңғы нәтижесімен салыстырғандағы өсуін қолдау.

«Күй арқылы өз әлемімді танытамын» шығармашылық жобасы

Домбыра үйірмесінде жобалық оқытуды жүзеге асырудың бір үлгісі ретінде «Күй арқылы өз әлемімді танытамын» атты шығармашылық жобаны ұсынуға болады.

Жобаның мақсаты

Оқушылардың ұлттық күй өнеріне қызығушылығын арттыру, шығармашылық дербестігін, орындаушылық мәдениетін және зерттеушілік қабілетін дамыту.

Жобаның кезеңдері

1-кезең. «Менің күйім»

Әр оқушы өзі қызығатын бір күйді таңдайды. Күйді не себепті таңдағанын түсіндіреді.

2-кезең. «Күйдің ізімен»

Оқушы күйдің авторы, тарихы, мазмұны және орындаушылық ерекшелігі туралы мәлімет жинақтайды.

3-кезең. «Орындаушы зертханасы»

Күйдің техникалық қиын тұстары анықталып, жеке жаттығулар жүргізіледі. Оқушы алғашқы орындауын бейнежазбаға түсіреді.

4-кезең. «Менің интерпретациям»

Оқушы шығарманың сипатын қалай түсінетінін анықтап, динамика, екпін және орындаушылық мәнер арқылы өзінің көзқарасын жеткізуге тырысады.

5-кезең. «Күй сөйлейді»

Оқушы шығармасын көрермен алдында орындайды және күйдің тарихы мен өзіне берген әсері туралы қысқаша таныстырады.

6-кезең. Рефлексия

Алғашқы және қорытынды бейнежазба салыстырылады.

Оқушы:

«Мен бұрын...»

«Жоба барысында...»

«Мен үшін ең қиын болғаны...»

«Мен үйренген ең маңызды нәрсе...»

«Келесі жолы...»

деген сұрақтар негізінде өзіндік қорытынды жасайды.

Бағалау өлшемдері

Жобаны бағалауда:

– шығарманы техникалық орындау сапасы;

– ырғақ пен қағыс дәлдігі;

– музыкалық образды жеткізуі;

– күй тарихын түсінуі;

– шығармашылық ізденісі;

– сахналық мәдениеті;

– дербестігі;

– өзіндік рефлексиясы ескеріледі.

Осылайша бағалау тек қатесіз орындауға емес, оқушының жалпы шығармашылық өсуіне бағытталады.

Домбыра үйірмесі педагогінің жаңа кәсіби рөлі

Қазіргі жағдайда домбыра педагогінің кәсіби рөлі де кеңейіп келеді.

Ол тек күй үйретуші емес. Ол – ұлттық музыканың насихатшысы, оқушының шығармашылық жолын бағыттаушы, зерттеушілік қызығушылығын қолдаушы, концерттік және жобалық жұмыстарды ұйымдастырушы педагог.

OECD-нің Teaching Compass тұжырымдамасында педагогтің кәсіби дербестігі, үздіксіз дамуы, ынтымақтастығы және өзгерістерге белсенді қатысуы маңызды бағыт ретінде көрсетіледі.

Домбыра үйірмесі педагогі үшін бұл бірнеше бағыттан көрінеді.

Біріншіден, дәстүрлі орындаушылық мектепті терең меңгерумен қатар, қазіргі педагогикалық әдістерден хабардар болу қажет.

Екіншіден, оқушының жас және жеке ерекшеліктерін ескеріп, репертуарды дұрыс таңдау маңызды.

Үшіншіден, домбыра үйірмесін басқа өнер бағыттарымен байланыстыруға болады.

Мысалы, домбыра, вокал, би және көркемсурет үйірмелері бірлесіп «Ұлы дала үні» шығармашылық кешін ұйымдастыра алады. Бір топ күй орындаса, екінші топ халық әнін шырқайды, би үйірмесі ұлттық би ұсынады, ал бейнелеу өнері оқушылары сахнаны ұлттық нақышта безендіреді.

Мұндай пәнаралық жұмыс өнер мектебіндегі шығармашылық ортаны күшейтіп, оқушылардың ортақ нәтижеге жауапкершілігін қалыптастырады.

Төртіншіден, ата-анамен тығыз байланыс орнату қажет. Баланың үй жағдайында жүйелі дайындалуы, концерттерге қатысуы және шығармашылық жетістіктерін қолдау педагог пен ата-ананың бірлескен әрекетін талап етеді.

Домбыра үйірмесіндегі қосымша білім беру – баланың аспапта ойнау қабілетін қалыптастырумен ғана шектелмейтін кең педагогикалық үдеріс. Ол оқушының ұлттық дүниетанымын, эстетикалық талғамын, музыкалық мәдениетін, шығармашылық ойлауын және өзіндік болмысын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Қазіргі педагогикалық инновациялардың құндылығы тек цифрлық технологияларды қолданумен өлшенбейді. Оның негізгі мәні – оқушыға таңдау жасауға, ізденуге, сұрақ қоюға, өз орындауын талдауға және шығармашылық бастама көтеруге мүмкіндік беруінде.

Домбыра үйірмесінде дәстүр мен жаңашылдықты бір-біріне қарама-қарсы қою дұрыс емес. Дәстүр – біздің негізіміз болса, жаңашылдық – сол мұраны жаңа буынға түсінікті әрі қызықты тәсілмен жеткізудің мүмкіндігі.

Ұлттық күй өнерін жобалық оқыту, шығармашылық тапсырмалар, цифрлық технология, жеке білім беру траекториясы және портфолио жүргізу тәсілдерімен ұштастыру домбыра сабағының мазмұнын байытады.

«Күй арқылы өз әлемімді танытамын» жобасы оқушыны дайын шығарманы орындаушы деңгейінен күйдің тарихын зерттейтін, мазмұнын түсінетін, оны өзіндік сезіммен жеткізетін шығармашыл тұлға деңгейіне көтеруге бағытталады.

Болашақта бұл бағытты домбыра ансамбльдерімен, күйшілік мектептерді зерттеумен, халық композиторларының мұрасын насихаттаумен және заманауи шығармашылық жобалармен толықтыруға болады.

Домбыра – өткеннің ғана мұрасы емес. Ол – бүгінгі баланың қолында жаңаша үн қататын, ұлттық рухты болашақпен байланыстыратын құндылық.

Сондықтан домбыра үйретудегі жаңашылдықтың басты мақсаты дәстүрді өзгерту емес, оның терең мәнін сақтай отырып, жас ұрпақтың жүрегіне жеткізудің жаңа жолын табу.

Өйткені балаға домбыра үйрету – оған бірнеше күйді жаттатумен ғана шектелмейді. Домбыра үйрету – баланың қос ішектен халқымыздың үнін естуіне, күй арқылы тарихын тануына, өз сезімін жеткізуіне және ұлттық өнерге деген мақтаныш сезімін қалыптастыруға жол ашу.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Жұбанов А. Ғасырлар пернесі: қазақтың халық сазгерлерінің өмірі мен шығармашылығы туралы очерктер. – Алматы: Дайк-Пресс, 2002. – 325 б.

2. Жайымов А., Бүркітов С., Ысқақов Б. Домбыра үйрену мектебі. – Алматы: Өнер, 1992. – 240 б.

3. Спанов Ө. Домбыра үйренейік: ән салып, күй тартайық, термелетіп. Оқу құралы. – Алматы: Әуен, 1992. – 76 б.

4. Ержанов М. Домбыра үйрену әдістемесі. – Астана: Фолиант, 2023. – 184 б.

5. Әбуғазы М. Қазақтың домбыра өнері. – Алматы: Нұрсәт, 2016. – 480 б.

6. Джердималиева Р.Р., Момбек А.А., Ахметова З.Р. Музыкальное образование в Казахстане: оқу құралы. – Алматы, 2006. – 296 б.