2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Бекташова Насиба Ахадовна

Түркістан облысы Кентау қаласының

Қарнақ ауылы Шаш-төбе жалпы білім беретін мектептің

информатика пәні мұғалімі

Аннотация

Мақалада информатика сабақтарында жасанды интеллект технологияларын, заманауи цифрлық платформаларды және инновациялық оқыту әдістерін қолдану арқылы оқушылардың алгоритмдік, логикалық және сыни ойлау қабілеттерін дамыту мәселелері қарастырылады. Білім беру жүйесінің цифрлық трансформациясы жағдайында информатика пәнінің маңызы, оқушылардың цифрлық құзыреттілігін қалыптастыру жолдары және жасанды интеллект құралдарын оқу үдерісіне енгізудің педагогикалық мүмкіндіктері талданады. Сонымен қатар бағдарламалау, алгоритм құрастыру, жобалық оқыту, проблемалық тапсырмалар және цифрлық қауіпсіздік бағыттары бойынша тәжірибеде қолдануға болатын әдістемелік ұсыныстар беріледі.

Түйін сөздер: информатика, жасанды интеллект, цифрлық технология, алгоритмдік ойлау, сыни ойлау, бағдарламалау, цифрлық сауаттылық, инновациялық оқыту, жобалық әдіс, ақпараттық қауіпсіздік.

Кіріспе

Қазіргі қоғамның дамуы ақпараттық технологиялармен, цифрландыру үдерістерімен және жасанды интеллект жүйелерінің кеңінен қолданылуымен тығыз байланысты. Цифрлық технологиялар экономиканың, ғылымның, өндірістің және білім берудің барлық саласына еніп, адамның ақпаратпен жұмыс істеу мәдениетіне жаңа талаптар қойып отыр.

Осындай жағдайда информатика пәнінің білім беру жүйесіндегі маңызы арта түсуде. Информатика оқушыларға компьютерлік технологияларды пайдалануды ғана үйретпейді, сонымен қатар олардың логикалық ойлауын, ақпаратты талдауын, мәселені шешуін, алгоритм құрастыруын және цифрлық ортада қауіпсіз әрекет етуін қалыптастырады.

Қазіргі информатика мұғалімінің негізгі міндеттерінің бірі – оқушыларды технологияларды дайын күйінде пайдаланушы деңгейінен оларды түсінетін, талдайтын және жаңа цифрлық өнімдер жасай алатын тұлға деңгейіне көтеру.

Бұл мақсатқа жету үшін дәстүрлі оқыту әдістерін заманауи цифрлық платформалармен, жасанды интеллект құралдарымен және тәжірибеге бағытталған тапсырмалармен ұштастыру қажет.

Жасанды интеллект технологиялары білім беру үдерісінде жаңа мүмкіндіктер ұсынады. Олар оқу материалдарын бейімдеуге, бағдарламалау тапсырмаларын түсіндіруге, оқушылардың қателерін талдауға және жеке оқу траекториясын ұйымдастыруға көмектесе алады.

Дегенмен жасанды интеллектті пайдалану оқушының өздігінен ойлауын алмастырмауы тиіс. Керісінше, бұл технология оқушылардың зерттеушілік белсенділігін, шығармашылық ізденісін және сыни ойлауын дамытуға бағытталуы қажет.

Мақаланың мақсаты – информатика сабақтарында жасанды интеллект пен инновациялық цифрлық технологияларды қолданудың педагогикалық мүмкіндіктерін анықтау, оқушылардың алгоритмдік және сыни ойлау қабілеттерін дамытуға арналған тиімді әдістерді ұсыну.

Негізгі бөлім

1. Информатика пәнінің заманауи білім беру жүйесіндегі орны

Информатика пәні қазіргі білім беру кеңістігінде оқушылардың цифрлық құзыреттілігін қалыптастыратын негізгі пәндердің бірі болып табылады.

Цифрлық құзыреттілік – ақпараттық технологияларды мақсатты, тиімді, қауіпсіз және жауапкершілікпен қолдану қабілеті.

Информатика сабақтарында оқушылар ақпаратты іздеу, өңдеу, сақтау және ұсыну тәсілдерін меңгереді. Сонымен қатар алгоритм құрастыру, бағдарламалау, деректерді талдау және цифрлық жобалар жасау дағдыларын дамытады.

Қазіргі кезеңде информатика пәнін оқытуда бірнеше маңызды бағытқа назар аудару қажет.

Біріншіден, оқушылардың алгоритмдік ойлауын дамыту. Алгоритмдік ойлау мәселені белгілі бір қадамдарға бөліп, оны жүйелі түрде шешуге мүмкіндік береді.

Екіншіден, бағдарламалау дағдыларын қалыптастыру. Бағдарламалау барысында оқушылар логикалық байланыстарды анықтап, шартты операторларды, циклдерді және айнымалыларды қолдануды үйренеді.

Үшіншіден, цифрлық сауаттылық пен ақпараттық қауіпсіздікті дамыту. Оқушылар жеке деректерді қорғауды, ақпараттың сенімділігін бағалауды және интернет ресурстарын қауіпсіз пайдалануды меңгеруі тиіс.

Төртіншіден, шығармашылық және жобалық әрекеттерді ұйымдастыру. Оқушылардың өз идеяларын цифрлық өнімге айналдыруы олардың пәнге қызығушылығын арттырады.

Осы бағыттарды жүйелі жүзеге асыру информатика пәнінің тәжірибелік маңызын күшейтеді.

2. Жасанды интеллект технологияларын информатика сабақтарында қолдану

Жасанды интеллект – деректерді талдау, заңдылықтарды анықтау, мәтін немесе басқа мазмұн түрлерін генерациялау және белгілі міндеттерді орындау үшін қолданылатын технологиялар жиынтығы.

Қазіргі уақытта ChatGPT, Gemini және басқа да жасанды интеллект жүйелері білім беру мақсатында пайдаланылуда.

Информатика сабақтарында бұл құралдарды бірнеше бағыт бойынша қолдануға болады.

Бірінші бағыт – бағдарламалау тапсырмаларын түсіндіру.

Мысалы, Python бағдарламалау тілін меңгеру барысында оқушылар шартты операторлардың жұмысын түсінуде қиындықтарға тап болуы мүмкін.

Мұғалім жасанды интеллект көмегімен белгілі бір бағдарламаның орындалу логикасын түсіндіретін мысалдар дайындай алады.

Екінші бағыт – бағдарламалық қателерді талдау.

Оқушылар жазған бағдарламаларында синтаксистік немесе логикалық қателер кездесуі мүмкін.

Жасанды интеллект мұндай қателердің ықтимал себептерін түсіндіруге көмектеседі.

Алайда оқушыға дайын дұрыс кодты бірден ұсынудың орнына, қатені өздігінен табуға бағыттайтын сұрақтар берген тиімді.

Үшінші бағыт – деңгейлік тапсырмалар құрастыру.

Жасанды интеллект көмегімен бір тақырып бойынша әртүрлі күрделілік деңгейіндегі тапсырмаларды дайындауға болады.

Мысалы, «Циклдік алгоритмдер» тақырыбында бастапқы деңгейдегі оқушы қарапайым қайталау әрекетін орындаса, жоғары деңгейдегі оқушы бірнеше шартты біріктіретін бағдарлама құрастырады.

Төртінші бағыт – цифрлық жобаларды әзірлеу.

Оқушылар жасанды интеллект көмегімен жобаның идеясын талқылап, жұмыс жоспарын құрастырып, нәтижесін бағалай алады.

Бұл жағдайда мұғалім жасанды интеллект ұсынған ақпаратты тексеруді және авторлық жауапкершілікті сақтауды үйретуі қажет.

3. Алгоритмдік ойлауды дамытудағы инновациялық әдістер

Алгоритмдік ойлау – күрделі мәселені қарапайым әрекеттерге бөліп, оны шешудің нақты ретін анықтау қабілеті.

Бұл қабілет информатика пәнінде ғана емес, математикада, жаратылыстануда және күнделікті өмірде маңызды орын алады.

Алгоритмдік ойлауды дамыту үшін проблемалық оқыту, ойын технологиялары, визуалды бағдарламалау және практикалық тапсырмалар тиімді қолданылады.

«Алгоритмді тап» әдісі

Оқушыларға күнделікті өмірдегі белгілі бір әрекет ұсынылады.

Мысалы, «Мектепке дайындалу» алгоритмін құрастыру.

Оқушылар әрекеттерді ретімен орналастырады:

1. Ояну.
2. Жуыну.
3. Таңғы ас ішу.
4. Оқу құралдарын тексеру.
5. Мектепке бару.

Одан кейін алгоритмнің орындалу ретін өзгерткен жағдайда қандай нәтиже болатынын талқылайды.

Бұл тапсырма алгоритм ұғымын өмірмен байланыстыруға мүмкіндік береді.

«Қатені анықта» әдісі

Оқушыларға әдейі қате енгізілген бағдарлама ұсынылады.

Мысалы:

number = 10if number > 5: print ("Сан 5-тен үлкен") else: print ("Сан 5-тен кіші немесе тең")

Оқушылар бағдарлама нәтижесін болжайды және шартты оператордың жұмысын түсіндіреді.

Келесі кезеңде мұғалім шартты өзгертіп, оқушылардан жаңа нәтиженің себебін анықтауды сұрайды.

Мұндай жұмыс логикалық байланыстарды түсінуге және бағдарламаның орындалу барысын талдауға ықпал етеді.

4. Scratch және Python арқылы шығармашылық қабілетті дамыту

Бағдарламалау оқушылардың логикалық ойлауымен қатар, шығармашылық қабілетін дамытуға мүмкіндік береді.

Scratch – визуалды бағдарламалау ортасы. Ол әсіресе бағдарламалауды жаңадан меңгеретін оқушыларға қолайлы.

Scratch көмегімен оқушылар интерактивті әңгімелер, анимациялар, ойындар және қарапайым модельдер жасай алады.

Мысалы, «Қауіпсіз интернет» тақырыбында оқушылар интерактивті ойын құрастырады.

Ойын барысында пайдаланушыға интернеттегі қауіпсіздік ережелеріне қатысты сұрақтар беріледі.

Дұрыс жауап берген жағдайда ұпай қосылады, ал қате жауап берілгенде түсіндірме көрсетіледі.

Бұл тапсырма оқушылардың бағдарламалау дағдыларын дамытуымен қатар, ақпараттық қауіпсіздік туралы білімін бекітеді.

Python бағдарламалау тілі арқылы күрделірек жобалар жасауға болады.

Мысалы, «Оқушының орташа бағасын есептеу» бағдарламасы:

grades = [5, 4, 5, 4, 5]average = sum (grades) / len (grades) print ("Орташа баға: ", average)

Оқушыларбағдарламаныңорындалуынталдап, тізім, айнымалыжәнеарифметикалықамалдардыңқызметінтүсінеді.

Кейінбағдарламаныжетілдірутапсырмасыберіледі. Мысалы, пайдаланушыданбағалардыенгізудісұрайтыннемесееңжоғарыжәнееңтөменбағаныанықтайтыннұсқасынқұрастыруғаболады.

5. Жобалықоқытутехнологиясыныңтиімділігі

Жобалықоқыту – оқушылардыңнақтымәселенішешугебағытталғандербеснемесетоптықжұмысынұйымдастыратынпедагогикалықтехнология.

Информатикасабақтарындажобалықоқытуоқушылардыңалғанбілімінтәжірибедеқолдануынамүмкіндікбереді.

Мысалы, «Меніңцифрлықмектебім» тақырыбындажобаұйымдастыруғаболады.

Жобабарысындаоқушылармектепөмірінжақсартуғаарналғанцифрлықшешімұсынады.

Біртопмектепкітапханасыныңэлектрондықкаталогыныңүлгісінжасайды.

Екіншітопсабақкестесінкөрсететінвеб-бетәзірлейді.

Үшіншітопоқушыларғаарналғантанымдықойынқұрастырады.

Төртіншітопмектептегіэкологиялықмәдениеттідамытуғаарналғанцифрлықақпараттықөнімдайындайды.

Жобабірнешекезеңнентұрады: мәселеніанықтау, мақсатқою, жоспарлау, ақпаратжинау, цифрлықөнімжасау, тестілеужәненәтиженіқорғау.

Мұндайжұмыстароқушылардыңшығармашылықойлауын, топпенжұмысістеуін, жауапкершілігінжәнезерттеушілікқабілетіндамытуғажағдайжасайды.

6. Сыниойлаужәнеақпараттыққауіпсіздік

Қазіргіцифрлыққоғамдаақпараттыңкөлеміүздіксізартыпкеледі. Сондықтаноқушылардыңақпараттыдұрысқабылдауы, тексеруіжәнебағалауыерекшемаңызды.

Информатикасабақтарындаақпараттыққауіпсіздікмәселелерінтектеориялықдеңгейдетүсіндіружеткіліксіз. Оқушыларғанақтыөмірлікжағдаяттарұсынылуықажет.

Мысалы, «Белгісізсілтеме» тапсырмасы.

Оқушыныңэлектрондықпоштасынабелгісізадамнанхабарламакеледі. Хабарламадасыйлықұтыпалғанытуралыайтылып, жекемәліметтеріненгізусұралады.

Оқушылартөмендегісұрақтарғажауапбереді:

• Бұл хабарламаға сенуге бола ма?
• Қандай қауіп белгілері байқалады?
• Жеке мәліметтерді неге жариялауға болмайды?
• Осындай жағдайда қандай әрекет жасау қажет?

Тапсырма барысында оқушылар фишинг, жеке деректерді қорғау және интернеттегі жауапкершілік туралы түсініктерін дамытады.

Сонымен қатар жасанды интеллект жасаған мәтіндер мен суреттерді талдау арқылы ақпараттың шынайылығын тексеру дағдыларын қалыптастыруға болады.

Оқушылар кез келген цифрлық ақпараттың сенімді бола бермейтінін және оны бірнеше дереккөз арқылы тексеру қажеттігін түсінуі тиіс.

7. Информатика сабағының практикалық үлгісі

Сынып: 7-сынып

Сабақ тақырыбы: «Python тіліндегі шартты операторлар»

Сабақ мақсаты: оқушылардың шартты операторларды қолдану дағдыларын қалыптастыру, алгоритмдік және сыни ойлау қабілеттерін дамыту.

Практикалық тапсырма:

Оқушылар пайдаланушы енгізген санның оң, теріс немесе нөл екенін анықтайтын бағдарлама құрастырады.

number = int (input ("Санды енгізіңіз: ") )if number > 0: print ("Оң сан") elif number < 0: print ("Теріс сан") else: print ("Нөл")

Тапсырманыорындаубарысындаоқушыларшарттыоператорлардыңқызметінтүсінедіжәнеалгоритмніңорындалуретінталдайды.

Қосымшатапсырмаретіндебағдарламаныкеңейтіп, енгізілгенсанныңжұпнемесетақекенінанықтауұсынылады.

Бұлжұмысоқушылардыңалгоритмдікойлауындамытуғажәнебағдарламалаудағдыларынбекітугебағытталған.

8. Мұғалімніңцифрлыққұзыреттілігіжәнекәсібидамуы

Білімберужүйесіндегіцифрлықөзгерістермұғалімніңкәсібиқұзыреттілігінежаңаталаптарқояды.

Қазіргіинформатикамұғалімібағдарламалаутілдерін, цифрлықбілімберуресурстарынжәнежасандыинтеллектқұралдарынмеңгеруменқатар, олардыпедагогикалықмақсатқасәйкесқолданабілуіқажет.

Мұғалімніңцифрлыққұзыреттілігібірнешемаңыздықұрамдасбөліктентұрады.

Біріншіден, цифрлыққұралдардыоқумақсаттарынасәйкестаңдаужәнеқолдану.

Екіншіден, оқушылардыңжасерекшеліктерінежәнебілімдеңгейінесәйкестапсырмаларәзірлеу.

Үшіншіден, цифрлыққауіпсіздікпенакадемиялықадалдықталаптарынсақтау.

Төртіншіден, оқушылардыңшығармашылықжәнезерттеушілікәрекеттерінұйымдастыру.

Бесіншіден, кәсібибілімінүнеміжетілдіружәнежаңатехнологиялардыпедагогикалықтәжірибегесаналытүрдеенгізу.

Жасандыинтеллектпенцифрлықтехнологиялардыңқарқындыдамуыжағдайындамұғалімніңүздіксізкәсібидамуыбілімберусапасынарттырудыңмаңыздышарттарыныңбіріболыптабылады.

Қорытынды

Қорытаайтқанда, информатикасабақтарындажасандыинтеллектпензаманауицифрлықтехнологиялардытиімдіқолдануоқушылардыңалгоритмдік, логикалықжәнесыниойлауқабілеттеріндамытудыңмаңыздымүмкіндіктерінұсынады.

Бағдарламалау, жобалықоқыту, проблемалықтапсырмаларжәнецифрлықзерттеулероқушылардыңалғанбілімінтәжірибедеқолдануынажағдайжасайды.

Жасандыинтеллектқұралдарынпедагогикалықмақсаттапайдалануоқуматериалдарынбейімдеуге, тапсырмалардысаралауғажәнеоқушылардыңдербесізденісінқолдауғакөмектесеалады.

Алайдажасандыинтеллекттіқолданубарысындаоқушылардыңөздігіненойлауына, ақпараттытексеруіне, академиялықадалдықтысақтауынажәнецифрлыққауіпсіздігінеерекшеназараударуқажет.

Информатикапәніноқытудаинновациялықәдістердіжүйеліпайдалануоқушылардыңпәнгедегенқызығушылығынарттырып, олардыңцифрлыққұзыреттілігінқалыптастыруғаықпалетеді.

Сондықтанзаманауиинформатикасабағытеккомпьютерлікбағдарламалардымеңгертугеемес, оқушыныңақпараттыққоғамдасаналыәрекететуіне, шығармашылықидеяларынжүзегеасыруынажәнекүрделімәселелердіөздігіненшешуінебағытталуытиіс.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттарын бекіту туралы. 2022 жылғы 3 тамыздағы №348 бұйрық.
2. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Жалпы білім беру пәндерінің үлгілік оқу бағдарламаларын бекіту туралы. 2022 жылғы 16 қыркүйектегі №399 бұйрық.
3. Wing J. M. Computational Thinking. Communications of the ACM. – 2006. – Vol. 49, No. 3. – P. 33–35.
4. Papert S. Mindstorms: Children, Computers, and Powerful Ideas. – New York: Basic Books, 1980.
5. UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris, 2023.
6. UNESCO. AI Competency Framework for Teachers. – Paris, 2024.
7. OECD. OECD Digital Education Outlook 2023: Towards an Effective Digital Education Ecosystem. – Paris: OECD Publishing, 2023.