Аннотация

Қазіргі білім беру кеңістігінде жасанды интеллекттің қарқынды дамуы мұғалімнің кәсіби қызметіне жаңа талаптар қойып отыр. Әсіресе қазақ тілі мен әдебиеті пәндерін оқытуда жасанды интеллектті тиімді пайдалану оқушының тілдік, коммуникативтік, шығармашылық және сыни ойлау дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Дегенмен технология мұғалімнің орнын алмастырмайды. Оның негізгі міндеті – ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, жаңа технологияларды оқу үдерісіне орынды енгізу.

Бұл баяндамада қазақ тілі мен әдебиетін оқытуда жасанды интеллектті қолданудың тиімді жолдары, мұғалімнің өзгеріп отырған кәсіби рөлі және дәстүрлі оқыту әдістері мен инновациялық технологиялардың сабақтастығы қарастырылады.

Түйін сөздер: жасанды интеллект, қазақ тілі, қазақ әдебиеті, ұлттық құндылық, функционалдық сауаттылық, сыни ойлау, цифрлық сауаттылық, шығармашылық, педагог.

Кіріспе

ХХІ ғасырдағы білім беру жүйесінің басты ерекшелігі – ақпараттың көптігі ғана емес, сол ақпаратты талдай алатын, бағалайтын және өмірде қолдана алатын тұлға қалыптастыру.

Бүгінгі оқушы ақпаратты дайын күйінде қабылдаушы емес, оны іздеуші, салыстырушы, талдаушы және жаңа өнім жасаушы тұлғаға айналуда.

Осы үдерісте жасанды интеллект білім беру саласына жаңа мүмкіндік әкелді.

Алайда маңызды сұрақ туындайды:

Жасанды интеллект дамыған заманда қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімінің рөлі қандай болады?

Менің ойымша, мұғалімнің рөлі төмендемейді. Керісінше, оның кәсіби жауапкершілігі артады.

Өйткені жасанды интеллект ақпарат бере алады, мәтін құрастыра алады, идея ұсына алады. Ал оқушыға ұлттық құндылықты сезіндіру, көркем шығарманың рухын түсіндіру, тілдің қадірін ұғындыру – мұғалімнің басты миссиясы.

1. Дәстүр мен инновация – бір-біріне қарама-қайшы емес

Қазақ тілін оқытуда біз ғасырлар бойы қалыптасқан тілдік мұраны сақтаймыз.

Ал қазақ әдебиетін оқытуда Абай, Шәкәрім, Мұхтар Әуезов, Мағжан, Сәкен, Ілияс, Бейімбет және басқа да қаламгерлердің шығармалары арқылы оқушыға ұлттық дүниетаным қалыптастырамыз.

Жасанды интеллект осы құндылықтарды алмастыру үшін емес, оларды оқушыға жаңа форматта жеткізу үшін қолданылуы тиіс.

Мысалы:

Дәстүрлі әдіс → Инновациялық мүмкіндік

Мәтінді оқу → AI көмегімен мәтінді құрылымдық талдау

Кейіпкерді талдау → Кейіпкердің психологиялық портретін жасау

Эссе жазу → AI ұсынған идеяларды сыни бағалау

Сөздік жұмыс → Интерактивті тілдік тапсырмалар құрастыру

Шығарманы сахналау → Кейіпкер диалогтарын модельдеу

Осылайша технология дәстүрдің орнын баспайды, оған жаңа мүмкіндік береді.

2. Қазақ тілі сабағында жасанды интеллектті қолдану

Қазақ тілі сабақтарында жасанды интеллектті бірнеше бағытта пайдалануға болады. 1. Мәтінмен жұмыс

Оқушыға мәтін ұсынылады. ЖИ көмегімен:

негізгі ойды анықтайды;

тірек сөздерді табады;

мәтіннің құрылымын талдайды;

тақырып пен идеяны ажыратады;

мәтін бойынша сұрақтар құрастырады.

Бірақ мұғалім оқушыға:

«ЖИ жауабын дайын жауап ретінде қабылдама. Оны дәлелде, салыстыр, қажет болса түзет»

деген талап қояды.

Бұл жерде оқушының сыни ойлауы дамиды.

2. Сөздік қорды дамыту

Белгілі бір тақырып бойынша ЖИ арқылы жаңа сөздер жинақталып, оларды:

сөз → мағына → сөйлем → өмірлік жағдаят

жүйесі бойынша қолдануға болады.

3. Жазылым дағдысы

Оқушы эссе немесе мәтін жазбас бұрын ЖИ-ден идея сұрай алады.

Бірақ соңғы мәтінді оқушының өзі құрастыруы маңызды.

Бұл жағдайда ЖИ – автор емес, көмекші құрал.

3. Қазақ әдебиетін оқытудағы жаңа мүмкіндік

Әдебиет сабағында жасанды интеллектті қолданудың мүмкіндігі одан да кең. Мысалы, «Кейіпкер әлемі» әдісін қолдануға болады.

Оқушы кейіпкерді:

мінезі → әрекеті → таңдауы → құндылығы → авторлық идея

бойынша талдайды.

Одан кейін ЖИ көмегімен кейіпкерге байланысты қосымша сұрақтар құрастырады. Мысалы:

«Егер Абай қазіргі заманда өмір сүрсе, жастарға қандай кеңес берер еді?» немесе

«Егер Қобыланды батыр бүгінгі қоғамда өмір сүрсе, оның бойындағы қандай қасиеттер маңызды болар еді?»

Мұндай тапсырмалар оқушыны шығарманы жай ғана мазмұндауға емес, оған жаңа көзқараспен қарауға жетелейді.

4. Ең маңызды мәселе – ұлттық құндылық

Жасанды интеллектті қолданудағы басты ұстаным:

«Технология – құрал, ұлттық құндылық – бағыт».

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің ерекшелігі де осында.

Біздің міндетіміз – технологияны пайдалана отырып:

ана тілін құрметтейтін;

ұлттық мәдениетті бағалайтын;

әдеби мұраны білетін;

өз ойын қазақ тілінде еркін жеткізетін;

сыни ойлайтын;

цифрлық сауатты тұлға қалыптастыру.

Сондықтан ЖИ қолданылған сабақтың нәтижесі тек:

«Оқушы дұрыс жауап тапты»

болмауы керек.

Нәтиже:

«Оқушы өз ойын қалыптастырды, дәлелдеді, талдады және шығармашылық өнім жасады»

болуы тиіс.

5. Қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімінің жаңа рөлі

Жасанды интеллект дәуірінде мұғалімнің рөлі өзгереді.

Бұрын:

Мұғалім → ақпарат беруші

болса,

қазіргі уақытта:

Мұғалім → бағыттаушы → ұйымдастырушы → сарапшы → тәлімгер

рөліне көшеді.

Мұғалім оқушыға дайын ақпарат берумен шектелмейді.

Ол:

сұрақ қояды → бағыт береді → ақпаратты тексеруге үйретеді → талдатуға мүмкіндік береді → нәтижені бағалайды.

Бұл – қазіргі педагогтің кәсіби құзыреттілігінің маңызды бөлігі.

6. Практикалық модель

Қазақ тілі мен әдебиеті сабағында ЖИ қолданудың қарапайым моделін ұсынамын: «5 қадам» моделі

1. ОҚЫ – көркем немесе танымдық мәтінді өз бетімен оқу.

2. ТАЛДА – мәтіннің негізгі ойын, тілдік ерекшелігін, кейіпкерлерін анықтау.

3. СҰРА – ЖИ-ден қосымша идеялар мен сұрақтар алу.

4. САЛЫСТЫР – ЖИ жауабын оқушының өз тұжырымымен салыстыру.

5. ЖАСА – өз бетінше эссе, жоба, постер, подкаст немесе презентация әзірлеу.

Осы модельде оқушы ЖИ-ге тәуелді болмайды. Керісінше, ЖИ-ді тиімді пайдалануды үйренеді.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, жасанды интеллект – білім беру саласындағы үлкен өзгерістердің бірі.

Бірақ технология қаншалықты дамыса да, қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімінің басты миссиясы өзгермейді.

Ол – тілді үйрету ғана емес, тіл арқылы тұлға қалыптастыру.

Біз оқушыға:

«Жасанды интеллектті пайдалан» деп қана айтпауымыз керек.

Оған:

«Жасанды интеллектіні пайдалан, бірақ өз ойыңды жоғалтпа»

«Ақпаратты ал, бірақ оны тексер»

«Технологияны қолдан, бірақ ұлттық құндылықты сақта»

«Дайын жауапты қабылдама, өз пікіріңді қалыптастыр»

деген ұстанымды қалыптастыруымыз қажет.

Сондықтан менің негізгі тұжырымым:

«Болашақтың мықты мұғалімі – технологияны жақсы меңгерген ғана емес, технологияны ұлттық құндылықпен ұштастыра алған мұғалім».

Ал қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімінің басты мақсаты –

«Жасанды интеллект дәуірінде ұлттық рухы мықты, ойы еркін, сөзі сауатты, шығармашыл тұлға қалыптастыру».

Назарларыңызға рақмет!

Атантаев Эльдар Ержанұлы

Алматы облысы Талғар ауданы Төңкеріс ауылы

№ 43 орта мектеп.

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі