АҢДАТПА

Мақалада қазіргі білім беру ұйымын басқарудың мазмұны, мектепішілік басқарудың негізгі бағыттары және директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары қызметіндегі заманауи тәсілдер қарастырылады. Білім сапасын арттыру, педагогтердің кәсіби дамуын қолдау, оқу үдерісіне мониторинг жүргізу, цифрлық технологияларды пайдалану, деректер негізінде шешім қабылдау және мектепішілік әдістемелік жұмысты жүйелеу мәселелеріне назар аударылады. Сонымен қатар инновациялық басқарудың мектеп қызметінің нәтижелілігіне ықпалы сипатталып, стратегиялық жоспарлау, коучинг, менторинг, командалық жұмыс, рефлексия және құндылыққа негізделген басқарудың маңызы көрсетіледі.

Кілт сөздер: білім беруді басқару, мектепішілік басқару, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары, білім сапасы, педагогикалық менеджмент, инновациялық басқару, мониторинг, цифрландыру.

Қазіргі білім беру жүйесіндегі өзгерістер мектепті басқаруға жаңа талаптар қойып отыр. Бүгінгі мектеп тек білім беретін ұйым ғана емес, үнемі дамып отыратын күрделі әлеуметтік-педагогикалық жүйе болып табылады. Сондықтан білім беру ұйымын басқару тек әкімшілік бақылаумен немесе құжат жүргізумен шектелмеуі тиіс.

Басқарудың негізгі мақсаты – білім беру ұйымының барлық ресурстарын тиімді үйлестіріп, білім сапасын арттыруға, педагогтердің кәсіби әлеуетін дамытуға және оқушылардың жан-жақты дамуына қолайлы орта қалыптастыруға жағдай жасау.

Бұл үдерісте директордың оқу ісі жөніндегі орынбасарының рөлі ерекше. Себебі оқу ісі жөніндегі орынбасар білім беру үдерісін ұйымдастыру, оқу сапасын бақылау, педагогтердің әдістемелік жұмысын үйлестіру, оқу нәтижелерін талдау және анықталған мәселелер бойынша нақты басқарушылық шешім қабылдау бағытында қызмет атқарады.

Мектепішілік басқару – педагогикалық үдерістің барлық қатысушыларының мақсатты және үйлесімді әрекетін ұйымдастыру жүйесі.

Оның негізгі кезеңдеріне:

· педагогикалық талдау;

· мақсат қою;

· жоспарлау;

· ұйымдастыру;

· бақылау;

· мониторинг;

· түзету;

· рефлексия жатады.

Қазіргі мектепте басқару сипаты да өзгеріп келеді. Бұрын басқару көбіне жоғарыдан төмен бағытталған әкімшілік ықпал ету түрінде қарастырылса, бүгінгі таңда ынтымақтастық, серіктестік, командалық әрекет және ортақ жауапкершілік қағидаларына басымдық беріледі.

Осыған сәйкес мектеп әкімшілігінің қызметінде «бақылау» ұғымымен қатар «қолдау», «кері байланыс», «кәсіби сүйемелдеу», «рефлексия» және «бірлескен шешім қабылдау» түсініктері кеңінен қолданылуы тиіс.

Директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары мектептегі оқу үдерісінің сапасын қамтамасыз ететін негізгі басқарушы тұлғалардың бірі.

Оның қызметінде бірнеше маңызды бағытты бөліп көрсетуге болады.

1. Білім сапасын басқару

Білім сапасын арттыру үшін тек қорытынды баға көрсеткіштерін талдау жеткіліксіз.

Оқу ісі жөніндегі орынбасар:

· оқушылардың оқу жетістіктерін;

· білім сапасының динамикасын;

· пәндер бойынша нәтижелерді;

· үлгерімі төмен оқушылармен жұмысты;

· білімдегі олқылықтарды;

· бағалау сапасын;

· мұғалім қолданатын әдістердің тиімділігін жүйелі түрде талдауы қажет.

Мұндай талдау нәтижесі нақты басқарушылық шешім қабылдауға негіз болуы тиіс.

Мысалы, белгілі бір пәннен білім сапасы төмендеген жағдайда мәселені тек мұғалімнің қызметімен байланыстыру дұрыс емес. Оның себебі оқу бағдарламасының күрделілігі, оқушылардың бастапқы білім деңгейі, тапсырмалардың ерекшелігі, сабақтағы саралау сапасы немесе бағалау жүйесіндегі кемшіліктер болуы мүмкін.

Сондықтан басқарушылық талдау «Не болды?» деген сұрақпен шектелмей, «Неліктен болды?» және «Не істеу қажет?» деген сұрақтарға жауап беруі тиіс.

Қазіргі басқару жүйесінде деректердің маңызы артып келеді.

Директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары шешім қабылдау кезінде:

· білім сапасының көрсеткіштерін;

· БЖБ және ТЖБ нәтижелерін;

· ішкі мониторинг қорытындыларын;

· сабаққа қатысу нәтижелерін;

· педагогтердің кәсіби даму көрсеткіштерін;

· олимпиада, конкурс және ғылыми жоба нәтижелерін;

· оқушылардың қатысу және үлгерім динамикасын пайдалана алады.

Деректерді жинаудың өзі мақсат емес. Негізгі міндет – сол ақпаратты дұрыс талдап, мектеп дамуына ықпал ететін нақты шешім қабылдау.

Мысалы: дерек → талдау → мәселе → шешім → әрекет → қайта мониторинг алгоритмі басқарудың тиімді моделіне айналуы тиіс.

Мектептегі білім сапасының негізгі факторы – педагог.

Сондықтан оқу ісі жөніндегі орынбасар педагогтің жұмысын тек тексеруші емес, оның кәсіби дамуын қолдаушы тұлға ретінде ұйымдастыруы маңызды.

Осы бағытта:

· тәлімгерлік;

· коучинг;

· Lesson Study;

· зерттеу сабақтары;

· тәжірибе алмасу;

· шеберлік сағаттары;

· әдістемелік отырыстар;

· өзара сабаққа қатысу;

· рефлексиялық талдау сияқты жұмыс түрлері тиімді.

Мәселен, сабаққа қатысқаннан кейін педагогке тек кемшіліктерді көрсету нәтиже бермеуі мүмкін.

Оның орнына:

1. «Сабақтың қай бөлігі тиімді өтті?»

2. «Оқушылардың оқуына қандай әдіс көбірек ықпал етті?»

3. «Келесі сабақта нені өзгертуге болады?» сияқты рефлексиялық сұрақтар педагогтің өзіндік кәсіби талдау дағдысын дамытады.

Қазіргі мектепті тиімді басқару үшін дәстүрлі тәсілдермен қатар инновациялық басқару элементтерін пайдалану маңызды.

Инновациялық басқарудың негізгі ерекшелігі – өзгерісті енгізу ғана емес, оның нәтижесін бағалап, тиімді тәсілді тұрақты тәжірибеге айналдыру.

Цифрландыру басқару жұмысының мазмұнына да өзгеріс енгізуде.

Электрондық журналдар, онлайн платформалар, цифрлық мониторинг, электронды құжат айналымы және талдау құралдары басқарушылық шешім қабылдауды жеңілдетеді.

Сонымен бірге жасанды интеллект құралдары:

· ақпаратты жүйелеу;

· мәліметтерді талдау;

· жоспар жобасын құру;

· диагностикалық материал әзірлеу;

· мониторинг нәтижесін құрылымдау;

· әдістемелік идеяларды жинақтау сияқты жұмыстарда көмекші құрал ретінде қолданылуы мүмкін.

Дегенмен жасанды интеллект басқарушының кәсіби шешімін алмастырмауы тиіс. Басқару шешімі нақты мектептің ерекшелігін, педагогикалық ахуалды, оқушы қажеттілігін және нақты деректерді ескере отырып қабылданады.

Заманауи мектепті басқаруда ұйымның ішкі мәдениеті маңызды орын алады.

Егер мектеп ұжымында:

· сенім;

· ашықтық;

· өзара құрмет;

· жауапкершілік;

· қолдау;

· ынтымақтастық қалыптасқан болса, педагогтердің кәсіби белсенділігі де артады.

Сондықтан басқарушының міндеті тек талап қою емес, ортақ құндылықтарға негізделген жұмыс мәдениетін қалыптастыру.

Педагог өзін мектептің жай ғана қызметкері емес, ортақ мақсатқа үлес қосатын команданың мүшесі ретінде сезінуі маңызды.

Білім беру ұйымын басқару – күрделі әрі көпқырлы үдеріс.

Қазіргі мектеп басшылығының міндеті тек оқу үдерісін ұйымдастыру және бақылау емес, мектептің үздіксіз дамуына жағдай жасау.

Директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары осы жүйеде білім сапасын басқарушы, педагогтердің кәсіби дамуын үйлестіруші, аналитик, әдіскер және өзгерістерді ұйымдастырушы рөлін атқарады.

Сондықтан басқарудың қазіргі моделі:

бақылаудан – қолдауға,
нұсқаудан – ынтымақтастыққа,
есеп беруден – талдауға,
жоспарлаудан – стратегиялық ойлауға,
жеке жауапкершіліктен – командалық жауапкершілікке бағытталуы тиіс.

Басқарудың тиімділігі құжат саны немесе өткізілген іс-шара көлемімен емес, ең алдымен оқушының білім сапасы, педагогтің кәсіби өсуі және мектептің тұрақты даму нәтижесімен өлшенеді.

Осы тұрғыдан алғанда жаңаша басқару – жаңа терминдерді қолдану ғана емес, мектеп жұмысын дерек, сенім, кәсіби қолдау және ортақ жауапкершілік негізінде ұйымдастыру мәдениеті.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, өзгерістер мен толықтыруларымен.

2. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Орта білім беру жүйесін әдістемелік қамтамасыз ету бойынша ұсынымдар. – Астана.

3. Қалиев С. Педагогика және білім беруді басқару мәселелері. – Алматы.

4. Әбенбаев С. Білім беру ұйымдарын басқару негіздері. – Алматы.

5. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың стратегиялық және нормативтік құжаттары.

Білім беру ұйымдарындағы мектепішілік бақылау, мониторинг және әдістемелік жұмысты ұйымдастыру жөніндегі әдістемелік ұсынымдар

Жакасова Симбат Избаскановна

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы «М.Тәжин атындағы ЖОББМ» КММ

директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары