2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Абай облысы. Семей қаласы. ЖШС "Наруто шағын орталығы"

Мелдеханова Кумисгуль Мұхаметкаримовна

Тәрбиеші. Педагог-модератор

Аннотация

Мақалада мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу қабілетін дамыту мәселесі қарастырылады. Баланың тілдік қарым-қатынасқа еркін түсуі, өз ойын жүйелі жеткізуі, сөздік қорын орынды қолдануы, сұраққа толық жауап беруі және өз пікірін білдіруі оның кейінгі оқу әрекетінің маңызды алғышарттарының бірі болып табылады. Осыған байланысты мектепке дейінгі ұйым тәрбиешісінің негізгі міндеттерінің бірі – баланың күнделікті өмірінде белсенді сөйлеуге мүмкіндік беретін қолайлы тілдік орта қалыптастыру.

Мақалада ойын технологиялары, әңгімелесу, суретпен жұмыс, ертегі және сахналау, мнемотехника, шығармашылық тапсырмалар, проблемалық жағдаяттар, дидактикалық ойындар және цифрлық ресурстарды пайдалану сияқты тиімді әдістер қарастырылады. Сонымен қатар тәрбиешінің сөйлеу мәдениеті, баланы тыңдай білуі, сұрақ қою тәсілі және ата-анамен ынтымақтастығының маңызы көрсетіледі. Ұсынылған әдістерді күнделікті ұйымдастырылған іс-әрекетте және еркін ойын барысында жүйелі қолдану баланың сөздік қорын молайтып, байланыстырып сөйлеуін, коммуникативтік және шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді.

Түйін сөздер: мектепке дейінгі тәрбие, сөйлеу қабілеті, тіл дамыту, сөздік қор, байланыстырып сөйлеу, ойын технологиясы, ертегі, сахналау, мнемотехника, коммуникативтік дағды, тәрбиеші, педагогикалық әдіс.

Кіріспе

Баланың тұлғалық қалыптасуында тілдің алатын орны ерекше. Бала қоршаған ортаны сөз арқылы танып, өз қажеттілігін, сезімін, ойын және көзқарасын тіл арқылы білдіреді. Сөйлеу қабілетінің жақсы дамуы баланың әлеуметтік ортаға бейімделуіне, құрдастарымен қарым-қатынас жасауына және жаңа білімді қабылдауына оң ықпал етеді.

Мектепке дейінгі кезең – тілдік дамудың аса маңызды кезеңдерінің бірі. Осы уақытта баланың сөздік қоры белсенді түрде толығып, дыбыстарды дұрыс айтуы қалыптасып, сөйлем құрау қабілеті жетіледі. Бала біртіндеп заттарды сипаттауды, оқиғаны ретімен айтуды, сұрақтарға жауап беруді, өз тәжірибесімен бөлісуді және әңгімеге қатысуды үйренеді.

Алайда барлық баланың сөйлеу қарқыны бірдей болмайды. Кейбір балалар көп сөйлегенімен, ойын жүйелі жеткізе алмауы мүмкін. Кейбір балалар сөздік қоры жеткілікті болғанымен, көпшілік алдында сөйлеуге қысылады. Ал енді бір балалар жаңа сөздерді түсінгенімен, оларды күнделікті қарым-қатынаста сирек қолданады. Сондықтан тәрбиеші әр баланың жеке ерекшелігін ескеріп, сөйлеуге ынталандыратын түрлі педагогикалық жағдайлар ұйымдастыруы қажет.

Қазіргі мектепке дейінгі білім беру үдерісінде баланы тек дайын ақпаратты қабылдаушы ретінде қарастыру жеткіліксіз. Бала – өз ойын білдіретін, сұрақ қоятын, зерттейтін, салыстыратын, қорытынды жасайтын белсенді тұлға. Осы тұрғыдан алғанда сөйлеуді дамыту тек арнайы тіл дамыту сабағымен шектелмеуі керек.

Баланың сөйлеу қабілетін күннің барлық кезеңінде дамытуға болады. Таңертеңгі қабылдау кезінде баламен амандасу, ауа райы туралы әңгімелесу, тамақтану кезінде тағам атауларын қолдану, серуендеуде табиғатты сипаттау, ойын барысында диалог ұйымдастыру, ұйқыға дайындық кезінде ертегі оқу – мұның барлығы тілдік ортаны байытады.

Сондықтан қазіргі тәрбиешінің басты міндеттерінің бірі – баланы «дұрыс сөйлеуге» ғана үйрету емес, сөйлеуге деген қажеттілік пен қызығушылықты қалыптастыру.

1. Баланың сөйлеу қабілетін дамытудың педагогикалық маңызы

Сөйлеу – адамның ойлауымен, есте сақтауымен, қабылдауымен және әлеуметтік қарым-қатынасымен тығыз байланысты психикалық үдеріс. Бала өз ойын сөз арқылы жүйелейді, қоршаған ортадағы құбылыстардың арасындағы байланысты түсіндіреді және өзінің тәжірибесін басқаларға жеткізеді.

Мектепке дейінгі жаста сөйлеудің бірнеше маңызды бағыты қалыптасады:

· дыбыстарды дұрыс айту;

· сөздерді дұрыс қолдану;

· сөздік қорды молайту;

· сөйлем құрастыру;

· грамматикалық құрылымды меңгеру;

· байланыстырып сөйлеу;

· диалогтік сөйлеу;

· монологтік сөйлеу;

· тыңдау және түсіну;

· өз ойын еркін жеткізу.

Сөйлеудің дамуы баланың басқа да қабілеттеріне әсер етеді. Мысалы, жаңа сөздерді меңгеру баланың заттар мен құбылыстар туралы түсінігін кеңейтеді. Оқиғаны ретімен айтып беру есте сақтау қабілетін дамытады. Сұраққа жауап беру логикалық ойлауды қалыптастырады. Ал рөлдік ойындар әлеуметтік қарым-қатынас дағдыларын жетілдіреді.

Сондықтан тіл дамыту жұмысын жеке бағыт ретінде ғана емес, мектепке дейінгі тәрбиенің барлық саласымен байланыста қарастырған жөн.

Баланың сөйлеу қабілетін дамытуда үш негізгі шартты атап көрсетуге болады:

Біріншісі – тілдік орта. Бала айналасындағылардың сөзін естіп, дұрыс сөйлеу үлгісін қабылдайды.

Екіншісі – сөйлеу қажеттілігі. Бала бір нәрсені сұрау, түсіндіру, пікір айту немесе ойын жеткізу үшін сөйлеуге мәжбүр болған жағдайда тілдік белсенділігі артады.

Үшіншісі – эмоционалдық қолдау. Бала қателесуден қорықпай, өз ойын еркін айта алатын ортада ғана белсенді сөйлейді.

Осы үш факторды тәрбиеші күнделікті педагогикалық жұмыста ескеруі қажет.

2. Сөйлеуді дамытудың негізгі педагогикалық қағидалары

Баланың сөйлеу қабілетін дамытуда бірнеше педагогикалық қағиданы басшылыққа алған тиімді.

2.1. Баланың жеке ерекшелігін ескеру

Әр баланың сөйлеу қарқыны, сөздік қоры, қызығушылығы мен темпераменті әртүрлі. Сондықтан барлық баладан бірдей нәтижені бір уақытта күтудің қажеті жоқ.

Белсенді сөйлейтін балаға күрделірек сұрақтар қойып, толық жауап беруге мүмкіндік беруге болады. Ал тұйық немесе аз сөйлейтін балаға қысым жасамай, қысқа жауаптан бастап біртіндеп кеңейту ұсынылады.

2.2. Қарапайымнан күрделіге қарай дамыту

Сөйлеу жұмысы біртіндеп күрделенуі тиіс.

Мысалы:

зат атауы → белгісі → әрекеті → сөйлем → шағын әңгіме.

«Алма» деген сөзден басталып, «қызыл алма», «қызыл алма тәтті», «Мен қызыл алма жегенді ұнатамын» деген деңгейге дейін жеткізуге болады.

2.3. Көрнекілік қағидасы

Мектепке дейінгі балалар үшін нақты зат, сурет, ойыншық, иллюстрация және қимыл арқылы сөйлеуді дамыту тиімді.

Мысалы, тәрбиеші «мысық» сөзін жай ғана айтумен шектелмей, ойыншық мысықты көрсетіп:

– Бұл не?

– Оның түсі қандай?

– Мысық не істейді?

– Ол немен қоректенеді?

– Мысық қалай дыбыстайды?

деген сұрақтар арқылы баланы сөйлеуге тарта алады.

2.4. Қайталау және жүйелілік

Жаңа сөз бір рет айтылғаннан кейін баланың сөздік қорына бірден енбейді. Сондықтан жаңа сөздерді әртүрлі жағдайда қайталап қолдану қажет.

Мысалы, «жапырақ» сөзін табиғатты бақылау кезінде, сурет салу барысында, әңгіме құрастыруда және серуен кезінде қайта қолдануға болады.

3. Ойын арқылы сөйлеуді дамыту

Мектепке дейінгі жастағы бала үшін ойын – негізгі әрекет. Сондықтан сөйлеу қабілетін дамытудың ең табиғи жолдарының бірі – ойын.

Ойын кезінде бала өзін еркін сезінеді. Ол өзіне берілген рөлге еніп, түрлі сөздерді қолданады, сұрақ қояды, жауап береді және құрдастарымен диалог құрады.

«Суретті сипатта» ойыны

Балаларға белгілі бір заттың немесе жануардың суреті ұсынылады.

Мысалы, балаға иттің суреті беріледі.

Тәрбиеші:

– Бұл не?

– Оның түсі қандай?

– Оның денесінде қандай бөліктер бар?

– Ит не істей алады?

– Ит қайда өмір сүреді?

деген сұрақтар қояды.

Кейін бала 3–4 сөйлемнен тұратын шағын сипаттама құрайды.

«Сөйлемді жалғастыр» ойыны

Тәрбиеші сөйлемнің басын айтады:

«Бүгін күн. .. »

Бала:

«. .. ашық болды» немесе «. .. жылы болды» деп жалғастырады.

Күрделендірілген нұсқада бала сөйлемді өздігінен жалғастырып қана қоймай, оған жаңа оқиға қосады.

«Кім не істейді? » ойыны

Тәрбиеші мамандықтар немесе жануарлар бейнеленген суреттер көрсетеді.

Мысалы:

Дәрігер – емдейді.

Аспаз – тамақ пісіреді.

Мұғалім – сабақ береді.

Құрылысшы – үй салады.

Бұл ойын сөздік қорды кеңейтіп қана қоймай, сөз бен әрекетті байланыстыруға мүмкіндік береді.

4. Дидактикалық ойындардың тиімділігі

Дидактикалық ойындар баланың сөздік қорын молайтуға, грамматикалық құрылымды меңгеруге және сөйлем құрау қабілетін дамытуға көмектеседі.

«Артық сөзді тап»

Тәрбиеші бірнеше сөз айтады:

Алма, алмұрт, банан, сәбіз.

Бала артық сөзді табады және себебін түсіндіреді.

«Сәбіз артық, өйткені ол көкөніс, қалғандары – жемістер».

Осылайша бала тек дұрыс жауап беріп қоймай, өз таңдауын түсіндіруге үйренеді.

«Қарама-қарсы сөзді айт»

Үлкен – кіші

Ұзын – қысқа

Жақсы – жаман

Жылы – суық

Таза – лас

Жарық – қараңғы

Бұл ойын баланың сөздік қорын байытып, антоним сөздерді меңгеруге көмектеседі.

«Бір сөзбен ата»

Алма, алмұрт, өрік – жемістер.

Қасқыр, түлкі, аю – жабайы жануарлар.

Қызанақ, қияр, сәбіз – көкөністер.

Бұл тапсырма баланың жалпылау қабілетін және логикалық ойлауын дамытады.

5. Ертегі арқылы сөйлеуді дамыту

Ертегі – баланың сөйлеу қабілетін дамытудағы ең тиімді құралдардың бірі.

Ертегі тыңдау барысында бала жаңа сөздерді естиді, кейіпкерлердің әрекетін бақылайды және оқиға желісін есте сақтайды.

Тәрбиеші ертегіні жай ғана оқып бермей, интерактивті түрде ұйымдастырғаны дұрыс.

Мысалы, «Бауырсақ» ертегісін оқығанда:

– Бауырсақ кімнен қашты?

– Бірінші кім кездесті?

– Түлкі не айтты?

– Бауырсақ неге сенді?

– Егер сен Бауырсақтың орнында болсаң, не істер едің?

деген сұрақтар қоюға болады.

Ертегіні аяқтағаннан кейін балаларға:

«Ертегіні өз сөзіңмен айтып бер»

немесе

«Ертегінің соңын басқаша ойлап тап»

деген шығармашылық тапсырмалар беріледі.

Бұл әдіс баланың дайын мәтінді қайталауынан гөрі, өз ойын қалыптастыруына мүмкіндік береді.

6. Сахналау және рөлдік ойындар

Сахналау – баланың диалогтік сөйлеуін дамытатын тиімді әдістердің бірі.

Балалар ертегі кейіпкерлерінің рөлін орындау арқылы белгілі бір сөздерді ғана қайталамайды. Олар дауыс ырғағын, эмоцияны, қимылды және қарым-қатынас мәдениетін меңгереді.

Мысалы, «Үйшік» ертегісін сахналауда әр бала белгілі бір кейіпкердің рөлін алады.

Тышқан:

– Үйшікте кім тұрады?

Бақа:

– Мен бақамын. Ал сен кімсің?

Осы сияқты диалогтар баланың сұрақ қою, жауап беру және кезекпен сөйлеу дағдыларын дамытады.

Сахналаудың тағы бір артықшылығы – сөйлеуге ұялатын балаларды да біртіндеп белсенділікке тартуға мүмкіндік береді.

7. Суретпен жұмыс арқылы байланыстырып сөйлеуді дамыту

Сурет – мектепке дейінгі баланың әңгіме құрастыруына жақсы негіз болады.

Тәрбиеші бір суретті көрсетіп, алдымен қарапайым сұрақтардан бастауы керек:

Кім? Не? Қайда? Қандай? Не істеп жатыр?

Кейін:

Неге? Қалай ойлайсың? Одан кейін не болды?

сияқты ойлануды қажет ететін сұрақтарға көшуге болады.

Мысалы, табиғат көрінісі бейнеленген сурет бойынша бала:

«Суретте балалар жүр. Олар саябақта ойнап жүр. Күн ашық. Ағаштар жасыл. Балалар доп ойнап жатыр».

деген шағын әңгіме құрастырады.

Келесі кезеңде тәрбиеші:

«Балалар саябаққа не үшін келді? Ойыннан кейін не істейді? Егер жаңбыр жауса не болады? »

деген сұрақтар арқылы баланың қиялын дамытады.

8. Мнемотехника – сөйлеуді жеңілдететін заманауи әдіс

Мнемотехника – ақпаратты есте сақтауды жеңілдететін шартты белгілер мен суреттер жүйесі.

Мектепке дейінгі жаста оны тақпақ жаттауда, әңгіме құрастыруда, ертегі мазмұнын ретімен айтқызуда пайдалануға болады.

Мысалы, «Күз» тақырыбында бірнеше сурет ұсынылады:

күн → бұлт → жапырақ → жаңбыр → қолшатыр.

Бала осы суреттерге сүйене отырып:

«Күз келді. Күн салқындады. Аспанда бұлт пайда болды. Жаңбыр жауды. Адамдар қолшатыр ұстады».

деген әңгіме құрай алады.

Мнемокесте баланың есте сақтауына тірек болады және сөйлем құрастыруды жеңілдетеді.

9. Шығармашылық тапсырмалар арқылы сөйлеуді дамыту

Баланың сөйлеуін дамытуда шығармашылық тапсырмалардың орны ерекше.

«Егер мен. .. »

Балаларға аяқталмаған жағдаят беріледі:

«Егер мен құс болсам. .. »

«Егер мен сиқырлы таяқша тапсам. .. »

«Егер мен орманға барсам. .. »

Бала өз қиялын пайдаланып, бірнеше сөйлем айтады.

«Әңгімеге жалғастыр»

Тәрбиеші:

«Бір күні Айдос аулаға шықты. Ол жерде кішкентай қорап жатқанын көрді. .. »

деп әңгімені бастайды.

Әрі қарай әр бала бір сөйлемнен қосып отырады.

Бұл әдіс балаларды тыңдауға, алдыңғы сөйлеммен байланысты сөйлем құрауға және шығармашылық ойлауға үйретеді.

10. Проблемалық жағдаяттарды пайдалану

Қазіргі педагогикалық тәжірибеде баланың дайын жауапты қайталауынан гөрі, өздігінен ойлануына мүмкіндік беру маңызды.

Сондықтан тәрбиеші проблемалық сұрақтарды пайдалана алады.

Мысалы:

«Егер ойыншықтың бір дөңгелегі сынып қалса, не істеуге болады? »

«Егер досың ойыншықпен ойнағысы келсе, бірақ сен де ойнап отырсаң, не істейсің? »

«Егер далада қоқыс жатса, не істеу керек? »

Балалар өз шешімдерін айтады.

Бұл тапсырмалар сөйлеумен қатар әлеуметтік дағдыларды, жауапкершілікті және сыни ойлауды дамытуға ықпал етеді.

11. Цифрлық технологияларды сөйлеу дамытуда қолдану

Қазіргі балалар цифрлық ортаға ерте бейімделеді. Сондықтан цифрлық құралдарды педагогикалық мақсатта орынды пайдалану сөйлеу жұмысын қызықты етуі мүмкін.

Мысалы:

· интерактивті суреттер;

· қысқа бейнероликтер;

· дыбыстық тапсырмалар;

· цифрлық ертегілер;

· интерактивті ойындар;

· сурет бойынша әңгіме құрастыруға арналған презентациялар.

Алайда цифрлық технология баланың тірі қарым-қатынасын алмастырмауы тиіс. Негізгі мақсат – технологияны баланы сөйлетуге арналған құрал ретінде пайдалану.

Мысалы, тәрбиеші қысқа бейнеролик көрсетіп, кейін:

– Не көрдіңдер?

– Қандай кейіпкерлер болды?

– Оқиға қай жерде болды?

– Саған қай кейіпкер ұнады? Неліктен?

деген сұрақтар қоя алады.

Осылайша экрандағы материал тірі әңгімеге айналады.

12. Жасанды интеллект элементтерін педагогикалық идея ретінде пайдалану

Білім берудегі жаңа трендтердің бірі – жасанды интеллект құралдарының кең таралуы. Мектепке дейінгі тәрбие жұмысында да жасанды интеллектіні педагогтың көмекші құралы ретінде пайдалануға болады.

Мысалы, тәрбиеші белгілі бір тақырып бойынша:

· сурет идеяларын;

· қысқа ертегі сюжеттерін;

· дидактикалық ойын үлгілерін;

· сұрақтар жинағын;

· сөздік ойындарын;

· шығармашылық тапсырмаларды

дайындауда цифрлық құралдардың мүмкіндігін пайдалана алады.

Мысалы, «Ғажайып орман» тақырыбында тәрбиеші балаларға бірнеше кейіпкері бар оқиға ұсынады.

Балалар кейіпкерлердің аттарын өздері ойлап табады, олардың не істегенін әңгімелейді және оқиғаның соңын құрастырады.

Бұл жерде технологияның мақсаты – дайын жауап беру емес, баланың қиялын және сөйлеу белсенділігін арттыру.

13. Тәрбиешінің сөйлеу мәдениеті – басты педагогикалық құрал

Баланың сөйлеуі ең алдымен есту арқылы қалыптасады. Сондықтан тәрбиешінің сөйлеу мәдениеті өте маңызды.

Тәрбиеші:

· анық;

· түсінікті;

· әдеби тіл нормасына сай;

· асықпай;

· эмоционалды;

· баланың жас ерекшелігіне сәйкес

сөйлеуі қажет.

Баланың қателігін түзеткен кезде оны ұялтпау маңызды.

Мысалы, бала:

«Мен кеше әжемнің үйіне бардым, ол жерде көп ойыншықтар болды».

десе, тәрбиеші:

«Иә, сен әжеңнің үйіне барған екенсің. Ол жерде қандай ойыншықтар болды? »

деп әңгімені жалғастыра алады.

Яғни қателікті бірден тоқтатып түзетуден гөрі, дұрыс сөйлеу үлгісін табиғи түрде көрсету тиімді.

14. Баламен сөйлесуде дұрыс сұрақ қоюдың маңызы

Тәрбиешінің сұрағы баланың жауабына тікелей әсер етеді.

«Бұл не? » деген сұраққа бала бір сөзбен жауап береді.

Ал:

«Бұл затты қалай сипаттар едің? »

деген сұрақ баланы бірнеше сөз қолдануға ынталандырады.

Сұрақтарды мынадай деңгейлерге бөлуге болады:

Қарапайым сұрақтар

– Бұл не?

– Оның түсі қандай?

– Ол қайда тұрады?

Салыстыру сұрақтары

– Екеуінің қандай айырмашылығы бар?

– Қайсысы үлкен?

Себеп-салдар сұрақтары

– Неліктен олай болды?

– Неге бала қолшатыр алды?

Шығармашылық сұрақтар

– Егер сен оның орнында болсаң, не істер едің?

– Оқиғаны қалай аяқтар едің?

Осылайша сұрақтардың күрделілігін біртіндеп арттыру баланың ойлау және сөйлеу деңгейін көтереді.

15. Ата-анамен бірлескен жұмыс

Баланың сөйлеу қабілетін тек балабақшада дамыту жеткіліксіз. Үйдегі тілдік орта да маңызды.

Тәрбиеші ата-аналарға қарапайым ұсыныстар бере алады:

1.Баламен күн сайын сөйлесу.

2.Оның сөзін бөлмей тыңдау.

3.«Иә» немесе «жоқ» деп жауап беретін сұрақтарды азайту.

4.Күнделікті оқиғалар туралы әңгімелесу.

5.Бірге кітап оқу.

6.Ертегіні баланың өзіне айтқызу.

7.Сурет бойынша әңгіме құрату.

8.Телефондағы уақытты шектеп, тірі қарым-қатынасқа көбірек көңіл бөлу.

9.Баланың сұрағына түсінікті жауап беру.

10. Баланың сөйлеуге деген талпынысын қолдау.

Мысалы, ата-ана балабақшадан кейін:

«Бүгін не болды? »

деп сұраумен шектелмей:

«Бүгін қандай ойын ойнадың? Кіммен бірге ойнадың? Саған не ұнады? Неліктен ұнады? »

деген сұрақтар арқылы баланың әңгімесін кеңейте алады.

16. Практикалық жаттығулар жинағы

Тәрбиеші күнделікті жұмыс барысында төмендегі жаттығуларды пайдалана алады.

«Үш сөзден әңгіме»

Балаларға үш сөз беріледі:

мысық – жаңбыр – үй.

Бала осы үш сөзді пайдаланып, шағын әңгіме құрайды.

«Сурет сөйлейді»

Балаға бір сурет беріледі. Ол суреттегі кейіпкердің атынан сөйлейді.

Мысалы:

«Мен – кішкентай қоянмын. Мен орманда тұрамын. .. »

«Сөзді тап»

Тәрбиеші затты сипаттайды, бала оның атауын табады.

«Ол дөңгелек, қызыл, ағашта өседі, оны жеуге болады».

Жауабы: алма.

«Не өзгерді? »

Үстел үстіне бірнеше ойыншық қойылады. Балалар қарап алады. Бір ойыншық алынып тасталады.

Балалар:

«Қуыршақ жоқ», «Машина жоқ» сияқты толық сөйлемдермен жауап береді.

«Бір минуттық әңгіме»

Балаға белгілі бір тақырып беріледі:

«Менің отбасым», «Менің сүйікті ойыншығым», «Менің досым», «Менің сүйікті жануарым».

Бала бір минут ішінде өз ойын айтуға тырысады.

Бұл жаттығу біртіндеп баланың еркін сөйлеуіне ықпал етеді.

17. Күтілетін нәтижелер

Сөйлеуді дамыту жұмысы жүйелі жүргізілген жағдайда балада мынадай өзгерістер байқалуы мүмкін:

· сөздік қоры молаяды;

· жаңа сөздерді дұрыс қолдана бастайды;

· толық сөйлеммен жауап береді;

· сұрақ қоя алады;

· диалогке қатысады;

· оқиғаны ретімен айтып береді;

· сурет бойынша әңгіме құрайды;

· ертегі мазмұнын жеткізеді;

· өз пікірін білдіреді;

· құрдастарын тыңдайды;

· сөйлеуге деген қызығушылығы артады;

· шығармашылық ойлауы дамиды;

· көпшілік алдында сөйлеуге біртіндеп бейімделеді.

Ең маңызды нәтиже – баланың сөйлеуді міндет ретінде емес, қарым-қатынас жасаудың табиғи және қызықты тәсілі ретінде қабылдауы.

18. Тәрбиешіге арналған әдістемелік ұсыныстар

Баланың сөйлеу қабілетін тиімді дамыту үшін тәрбиеші төмендегі ұсыныстарды басшылыққа алғаны жөн:

Біріншіден, баламен көбірек сөйлесу қажет.

Екіншіден, баланың сөзін бөлмеу керек.

Үшіншіден, баланың жауабына уақыт беру маңызды.

Төртіншіден, тек дұрыс жауапты күтпей, баланың ойын тыңдау қажет.

Бесіншіден, ашық сұрақтарды көбірек қолдану керек.

Алтыншыдан, ойын арқылы оқытуды жүйелі түрде пайдалану қажет.

Жетіншіден, әр баланың сөйлеу ерекшелігін ескеру керек.

Сегізіншіден, қателерді баланы ұялтпай түзету қажет.

Тоғызыншыдан, күнделікті тұрмыстық жағдайларды тіл дамыту мүмкіндігі ретінде пайдалану керек.

Оныншыдан, ата-анамен тұрақты байланыс орнатып, үй жағдайындағы тілдік ортаны да қолдау қажет.

Қорытынды

Баланың сөйлеу қабілетін дамыту – мектепке дейінгі тәрбиенің маңызды бағыттарының бірі. Сөйлеу арқылы бала қоршаған әлемді танып, өз ойын білдіреді, адамдармен қарым-қатынас жасайды және өзінің жеке тұлғалық ерекшеліктерін көрсете бастайды.

Сондықтан тәрбиешінің міндеті – баланың сөздік қорын жай ғана көбейту емес, оның еркін сөйлеуіне, өз ойын жүйелі жеткізуіне, сұрақ қоюына, пікір білдіруіне және тыңдай білуіне жағдай жасау.

Сөйлеуді дамытуда ойын, ертегі, сахналау, суретпен жұмыс, дидактикалық тапсырмалар, мнемотехника, шығармашылық жаттығулар, проблемалық жағдаяттар және цифрлық технологиялар тиімді педагогикалық құрал бола алады.

Әдістердің нәтижелі болуы олардың қаншалықты заманауи екеніне ғана емес, тәрбиешінің оларды баланың жасына, қызығушылығына және жеке ерекшелігіне сай қолдануына байланысты.

Ең бастысы – бала өзін еркін сезінетін, қателесуден қорықпайтын және өз ойын айтуға мүмкіндік берілетін тілдік орта қалыптастыру.

Заманауи тәрбиеші баланың орнына сөйлейтін емес, баланың өзін сөйлететін педагог болуы тиіс. Баланың әрбір сөзі, әрбір сұрағы және әрбір әңгімесі – оның танымдық және тұлғалық дамуына бастайтын маңызды қадам.

Осы тұрғыдан алғанда, сөйлеуді дамыту жұмысы арнайы ұйымдастырылған сабақпен ғана шектелмей, балабақшадағы бүкіл тәрбие-білім беру үдерісінің ажырамас бөлігі болуы қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

2. Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.

3. Выготский Л. С. Мышление и речь. – Москва: Лабиринт.

4. Ушакова О. С. Развитие речи дошкольников. – Москва: Издательство Института психотерапии.

5. Гербова В. В. Развитие речи в детском саду. – Москва: Мозаика-Синтез.

6. Жинкин Н. И. Механизмы речи. – Москва: Наука.

7. Мухина В. С. Возрастная психология. – Москва: Академия.

8. Эльконин Д. Б. Психология игры. – Москва: Педагогика.

9. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуға арналған әдістемелік құралдар жинағы.

10. Мектепке дейінгі білім берудегі заманауи педагогикалық технологиялар бойынша ғылыми-әдістемелік материалдар.