Түйін сөздер: қазақ әдебиеті, көркем мәтін, жасанды интеллект, дәлел, еңбек құндылығы, кәсіптік бағдар.

Кіріспе

Көркем мәтін оқушыға кейіпкер әрекетінің себебін, еңбекке көзқарасын және өзгелермен қарым-қатынасын байқауға мүмкіндік береді. Сабақта «Бұл кейіпкер бүгін қандай маман болар еді?» деген сұрақ қызығушылық туғызады, бірақ оған мәтінді оқымай, қазіргі кәсіп атауын ғана жапсыра салу шығарма мазмұнын жұтаңдатады. Жасанды интеллект осындай сұраққа жатық жауап беруі мүмкін; соның өзінде оның әр пайымы шығармадағы оқиғаға сүйенген-сүйенбегенін оқушы тексеруі қажет. Екі әрекетті бір тапсырмада біріктіру әдеби талдауды да, кәсіп әлемі туралы ойлауды да нақтылайды.

Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының «Қазақ әдебиеті» пәнін оқытуда жасанды интеллектіні қолдану бойынша 2025 жылғы әдістемелік ұсынымдары ЖИ жауабын сыни қарау, оқушының өз дәлелін қалыптастыру және мұғалім бақылауын сақтау жолдарын қарастырады [1]. Академияның 2026 жылғы көркем мәтін арқылы кәсіптік бағдар дамыту жөніндегі ұсынымдары кейіпкер әрекетіндегі еңбек құндылығы мен дағдыны талдауды ұсынады; «Қыпшақ Сейітқұл» әңгімесін де мысал етеді [2]. Осы мақалада екі бағыт бір сабақ үлгісінде ұштасады. Ұсынылған тәсілдің нақты мектепте қандай нәтиже бергені туралы ойдан жасалған мәлімет ұсынылмайды.

UNESCO генеративті ЖИ жөніндегі нұсқаулығында адам жетекшілігі, жасқа сай қолдану және деректерді қорғау қажеттігін атайды [3]. OECD оқу сауаттылығын мәтінді түсіну, пайдалану, бағалау және оған қатысты ойланумен байланыстырады [4]. Бұл халықаралық еңбектер отандық оқу бағдарламасының орнына жүрмейді. Олар ЖИ берген пікірді шығармадағы дәлелмен салыстыруға және оқушыны дайын жауапты қабылдаушы емес, пайымын негіздеуші етуге әдістемелік тірек береді.

Мақсат және мәтін таңдауы

Мақсат — 5-сынып оқушысының Ыбырай Алтынсариннің «Қыпшақ Сейітқұл» әңгімесінен еңбек пен ұйымдастыруға қатысты нақты оқиғаларды табуы, соларды кейіпкер қасиетімен байланыстыруы және ЖИ берген кәсіп туралы жауаптың дәлелді-дәлелсіз тұсын ажыратуы. Нақты оқу мақсаттарының коды мұғалімнің бекітілген бағдарламасы мен күнтізбелік жоспары бойынша алынады; мақала ол кодтарды ойдан белгілемейді. Бір сабақтағы негізгі нәтиже мамандық атауын есте сақтау емес, «мәтіндегі әрекет — байқалатын қабілет — қазіргі кәсіппен шартты байланыс» тізбегін түсіндіру.

Әдістемелік ұсынымда Сейітқұлдың жер таңдап, су жүйесін ұйымдастырып, жұртты егіншілікке жұмылдыру әрекеттері еңбекқорлықпен қатар ұйымдастырушылық пен жауапкершілікті көрсетуге негіз ретінде талданады [2]. Оқушыға мұғалім нақты қолданатын басылымнан осы оқиғаларды қамтитын қысқа үзінді беріледі. Бұл мақалада шығарма жолдары сөзбе-сөз келтірілмейді, өйткені әр оқулықта мәтін нұсқасының берілуі мен беті өзгеруі мүмкін. Мұғалім сабақта үзіндінің беті мен басылымын тіркеп, әр пайымды сол мәтіннен тапқызады.

«Сейітқұл — менеджер» деген сөйлем мәтіндегі тікелей дерек емес. Ол кейіпкердің адамдарды ортақ іске жұмылдыру әрекетін қазіргі ұйымдастыру еңбегімен салыстыратын интерпретация болуы мүмкін. «Сейітқұл — кәсіпкер» деген де тарихи оқиғаны бүгінгі кәсіп анықтамасымен бірдей етпейді. Мұғалім балаларға мұндай атаулардың шартты екенін ашық айтады. Бір әдеби кейіпкерді бір кәсіпке бекітіп қоймай, оның қандай нақты қабілеті бірнеше еңбек саласына пайдалы болатынын талқылау кәсіптік бағдардың аясын кеңейтеді.

ЖИ материалын дайындау және шектеу

Мұғалім оқушыға ұсынардан бұрын қысқа ЖИ жауабының үлгісін өзі жасайды немесе редакциялайды. Сұраныс «Ыбырай Алтынсариннің “Қыпшақ Сейітқұл” әңгімесіндегі кейіпкердің еңбек және ұйымдастырушылық әрекеттерін 5-сыныпқа түсінікті үш сөйлеммен сипатта; шығармада айтылмаған оқиғаны қоспа» түрінде берілуі мүмкін. Алынған жауапты мұғалім толық мәтінмен салыстырады. Егер жүйе жоқ эпизодты қосса, оны нақты мәтін фактісі деп оқушыға ұсынбай, «тексеруді қажет ететін тұжырым» деп белгілейді.

Сабаққа арналған шартты жауап: «Сейітқұл жер таңдап, егіншілікке кірісті. Ол басқа адамдарды ортақ еңбекке шақырды. Сондықтан бүгін оны ұйымдастыру қабілеті бар адаммен салыстыруға болады». Мұнда алғашқы екі ойды оқушы шығармадан тексереді, соңғы сөйлем түсіндіру екенін ажыратады. Мұғалім әдейі екінші жауап береді: «Сейітқұл қалада зауыт ашып, жүздеген жұмысшыны басқарды». Егер мұндай оқиға оқылған үзіндіде немесе шығарманың өзінде болмаса, бала оны дәлелсіз мәлімет ретінде көрсетуі керек. ЖИ бұл жалған сөйлемді міндетті түрде шығарады деген пікір айтылмайды: ол сабақ үшін мұғалім құрастырған тексеру мысалы.

Бірінші кезең шығарма дерегін жинау

Балалар берілген үзіндіні жеке оқиды. Мұғалім «Кейіпкер не істеді? Бұл әрекет кімге әсер етті? Қандай қиындықты шешуге бағытталды?» деген үш сұрақ қояды. Оқушы оқиғаларды өз сөзімен үш бағанға жазады: жерді қарастыру, суға қатысты жұмысты ұйымдастыру, адамдарды еңбекке жұмылдыру. Кесте тек мазмұндауға арналмайды: әр жолдағы іс-әрекеттен қандай қабілетті байқауға болатынын қосымша сөйлеммен түсіндіреді. «Жер таңдады — жағдайды зерттеді» түріндегі байланыс мәтінге қайта оралу арқылы нақтыланады.

Егер үзіндіде су арнасын ұйымдастыру көрінбесе, оқушыдан оны дәл осы үзіндіден дәлелдеу талап етілмейді; мұғалім кеңірек мәтінге жүгінеді немесе сол деректі тапсырмадан алып тастайды. «Менің мәтінімде бұл ақпарат жоқ» деп айта алу да дерекпен адал жұмыс істеудің белгісі. Мұғалім ЖИ нұсқасындағы әр оқиғаның мәтіндегі орнын бірдей іздетеді, балаларға «алғашқы екі сөйлем дұрыс, үшіншісі қате» деп дайын тұжырым бермейді.

Екінші кезең ЖИ жауабын тексеру

Топтар ЖИ жауабының әр сөйлемін үш таңбаның біреуімен белгілейді: «мәтінде бар дерек», «мәтінге сүйенген түсіндіру», «мәтінде расталмаған». Мұндай жіктеу оқушыға «бәрі дұрыс» немесе «бәрі қате» деген қарапайым бағадан гөрі нақты дәлелді іздеуге мүмкіндік береді. Бір сөйлемде мәтін дерегі мен қазіргі кәсіп атауы араласса, оны екіге бөліп талдайды. Кейіпкердің адамдарды ұйымдастыруы оқиға болуы мүмкін; оны «менеджер» деп атау — кейінгі заманның ұғымымен жасалған салыстыру.

«Зауыт ашты» деген сөйлемге топтар шығармадағы қай эпизод сәйкес келетінін іздейді. Таба алмаса, «берілген мәтіннен табылмады» деп жазады. Бұл тұжырым «мүлде ешбір деректе жоқ» деген абсолют пікірден сақ. Мұғалім толық шығармаға қарап, шын мәнінде ойдан шығарылған ақпарат екенін өзі тексергенде ғана оны нақты қате деп белгілейді. Егер кей оқушы егіншілікті зауытпен шатастырса, еңбек түрлерінің тарихи және қазіргі айырмасын түсіндіреді.

ЖИ жауабын түзету тапсырмасы: үш сөйлемнің бірін мәтінге сүйеніп қайта жаз, өзгертудің себебін екі сөзбен емес, толық сөйлеммен айт. Үлгі: «“Зауыт ашты” дегенді алып тастадым, өйткені оқыған шығармада Сейітқұлдың егіншілік ісі баяндалады». Осы жауап мәтінді дұрыс түсінуге де, автоматты пікірге сынмен қарауға да қызмет етеді. ҰБА-ның ЖИ жөніндегі әдістемелік материалында оқушының дайын мәтінге жеке ой қосып, тексеруі ерекше көрсетіледі [1].

Үшінші кезең кәсіптік байланыс жасау

Мұғалім «Сейітқұлдың қай әрекеті бүгінгі қандай жұмыста қажет болуы мүмкін?» деген сұрақты қояды. Топтар бір ғана қазіргі кәсіп не қызмет саласын таңдап, екі әрекетті дәлелге алады. Мысалы, егіншілікке қатысты жер мен су жағдайын қарастыру агроном не шаруашылық ұйымдастырушысының кей міндеттерімен салыстырылуы мүмкін. Бірақ «кейіпкер дәл қазіргі агроном болды» деуге болмайды. Балалар кәсіптің қазіргі міндетін білмесе, мұғалім сенімді қысқа анықтама береді; белгісіз кәсіп туралы қиялға негізделген нақты мәлімет жаздырмайды.

OECD жасөспірімдердің кәсіптік дайындығына арналған зерттеуінде мектептегі кәсіби мүмкіндіктерді зерттеу мен нақты еңбек әлемімен байланыс орнатудың мәнін талдайды [5]. Бесінші сыныптағы осы жұмыс жоғары сыныпқа тән толық кәсіби таңдау емес; ол еңбек әрекетін тануға арналған алғашқы әңгіме. Оқушының қызығушылығын бір жауаппен бекітіп қоюға болмайды. «Маған осы қасиет қызық, өйткені...» деген рефлексия болашақта өзгеруі мүмкін жеке пікір ретінде ғана қаралады.

Кәсіптік байланыс жазбасы үш сөйлемнен тұрады: «Мәтінде кейіпкер ... істейді. Бұл ... қабілетін көрсетеді. Қазір мұндай қабілет ... саласында пайдалы болуы мүмкін». Мұнда соңғы сөйлемнің «мүмкін» сөзі әдеби мәтіннен тікелей қазіргі нарық туралы дерек шығармауға көмектеседі. Кейіпкердің бір әрекетін екі мамандықпен салыстырған оқушы өз таңдауын негіздей алады; мұғалім тек «дұрыс кәсіп атауын» іздемейді. Кәсіби бағдардың басты нәтижесі оқушының әрекет пен қабілет арасындағы байланысты байқауы.

Саралау және қалыптастырушы бағалау

Қолдау қажет оқушыға қысқа үзінді, «әрекет — оны көрсететін сөйлем — менің түсіндіруім» деген жартылай толтырылған кесте беріледі. Жылдам орындаған оқушы ЖИ жауабындағы мәтіннен алынған тұжырым мен бүгінгі кәсіпке қатысты болжамның шекарасын ашып жазады. Барлық оқушыға ортақ талап: кемінде бір нақты оқиға, сол оқиғаға сай қасиет және кәсіптік байланыста шарттылық белгісі. Ұзақ эссе жазу осы сабақтағы сапалы талдаудың жалғыз өлшемі болмауы керек.

Бағалау төрт белгімен жүргізіледі: кейіпкер ісін мәтінге сай атайды; ЖИ жауабындағы дерек пен пайымды ажыратады; мәтінде расталмаған тұсты дәлелмен түсіндіреді; кәсіптік байланысты оқиғаға сүйеніп, шамадан тыс жалпыламайды. Мұғалім әр белгіге «өздігінен», «қолдаумен», «әзірге қиын» деп қысқа кері байланыс жаза алады. «ЖИ-ді көшірмей, осы ойды өз мәтініңдегі оқиғамен байланыстыр» деген бағыт оқушыға келесі қадамды көрсетеді.

Қате жауапты талдағанда мұғалім «Сейітқұл менеджер, себебі ол бай болған» деген пікірді бірден жоймайды. «Шығармада байлыққа қатысты не айтылады? Адамдарды ұйымдастыру әрекеті қай жерде көрінеді?» деп нақтылайды. Оқушы «адамдарды еңбекке жұмылдырды» деген дәлелге ауысса, кейіпкердің қабілетін дәлірек атайды. Ал «ол міндетті түрде менеджер болар еді» деген кесімді пікір «ұйымдастыру қызметімен салыстыруға болады» деп түзетіледі. Осылайша әдеби мазмұн мен бүгінгі кәсіп туралы болжам араласпайды.

Оқушы жұмысының нәтижесін тіркеу

Мұғалім сабақ басында «Сейітқұлдың қай қабілетін білесің?» деген бір сөйлемдік бастапқы жауапты, сабақ соңында «Қандай ісі оны көрсетеді?» деген дәлелді жауапты жинайды. Салыстыруда бастапқы және соңғы жұмыстың бірдей критерийі қолданылады: нақты оқиға бар ма, қабілет оқиғамен түсіндірілді ме, ЖИ жауабынан алынған ақпарат тексерілді ме? Нақты сыныптан дерек жиналмайынша, нәтиже пайызы немесе тиімділік туралы қорытынды жазылмайды. Кей оқушы оқиғаны таба тұра кәсіпті нақты білмеуі мүмкін; мұны мәтінді түсінбеумен шатастыруға болмайды.

Талдау парағының нақты үлгісі

Оқушыға үш тұжырым беріледі: «Сейітқұл егіншілікке ден қойды», «Ол адамдардың жұмысын ұйымдастыра алды», «Ол қазіргі компанияның директоры болды». Бірінші тұжырым бойынша бала әңгіменің тиісті оқиғасын табады; екіншісі сол әрекеттен шығарылатын пайым екенін түсіндіреді; үшіншісі шығарма уақыты мен қазіргі лауазымның арасы алшақ болғандықтан мәтіндегі факт емес екенін көрсетеді. Дұрыс жауаптың шарты атауды ғана таңдау емес, неліктен солай жіктегенін бір сөйлеммен негіздеу. Мұғалім «директор болар еді» дегенді дәлелсіз қатаң қорытынды ретінде қабылдамайды, ал ұйымдастырушылық қабілетімен шартты салыстыруды талқылауға ашады.

Талдау парағының соңғы жолында оқушы өз пікірін өзгертуге мүмкіндік алады: «Бастапқыда ... деп ойладым; мәтіндегі ... әрекетін көрген соң ... деп нақтыладым». Мұндай қысқа жазба дайын ЖИ жауабын қайталаудан дербес пайымға көшуді көрсетеді. Егер бала мәтіннен қажетті эпизодты таппаса, мұғалім шығарманың сол тұсын қайта оқуға уақыт береді. Қосымша дереккөз ретінде мамандық анықтамасы керек болса, оны мұғалім жасына сай қысқа түрде ұсынады; көркем мәтіндегі кейіпкер кәсібін ресми кәсіби кеңестің орнына қоймайды.

Қорытынды

Екі әдістемелік ұсыным бір сабақта өзара толықтырылады: ЖИ туралы құжат автоматты жауапты тексеру мен мұғалім бақылауын талап етеді, ал кәсіптік бағдар жөніндегі құжат кейіпкердің еңбегін мәтін дерегі арқылы түсіндіруге бағыттайды [1; 2]. «Қыпшақ Сейітқұл» бойынша ұсынылған тапсырмада оқушы оқиғаны табады, ЖИ тұжырымын жіктейді, дәлелсіз мәліметті түзетеді және кейіпкер қабілетін қазіргі еңбек саласымен шартты түрде салыстырады. Әдістің нақты нәтижесін сыныптағы бастапқы және қорытынды жауаптарды бір өлшеммен салыстырған соң ғана бағалауға болады.

Әдебиеттер

[1] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. «Қазақ әдебиеті» пәнін оқытуда жасанды интеллектіні қолдану бойынша әдістемелік ұсынымдар (5–9-сыныптар). Астана, 2025. Ұсынылған электрондық нұсқа.

[2] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. «Қазақ әдебиеті» пәнін оқытуда көркем мәтінмен жұмыс арқылы білім алушылардың кәсіптік бағдарларын дамыту бойынша әдістемелік ұсынымдар (5–11-сыныптар). Астана, 2026. 168 б.

[3] UNESCO. Guidance for generative AI in education and research. Paris, 2023. https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research

[4] OECD. Reading literacy. https://www.oecd.org/en/topics/sub-issues/reading-literacy.html

[5] OECD. The State of Global Teenage Career Preparation. Paris: OECD Publishing, 2025. https://www.oecd.org/en/publications/the-state-of-global-teenage-career-preparation_d5f8e3f2-en.html 

Алшынбаева Нургайша Ералиевна

«М. Әуезов атындағы жалпы білім беретін мектеп»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Түркістан. Қазақстан