Аннотация

Қазақ тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты дамыту, оқушының коммуникативтік құзыреттілігін жетілдіру, цифрлық технологияларды тиімді пайдалану және шығармашылық ойлау дағдыларын қалыптастыру жолдары талданады. Автор оқушыны дайын білімді қабылдаушы емес, тілдік әрекеттің белсенді қатысушысы ретінде қалыптастырудың маңызын негіздейді. Мақалада мәтінмен жұмыс жүргізудің жаңаша үлгілері, өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар, зерттеушілік оқыту және саралап оқыту әдістері ұсынылады.

Түйін сөздер: қазақ тілі, инновациялық әдістер, тілдік тұлға, функционалдық сауаттылық, коммуникативтік құзыреттілік, цифрлық технология, педагогикалық тәжірибе.

Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқушыны тек біліммен қаруландыру емес, алған білімін күнделікті өмірде еркін қолдана алатын, өз ойын дәлелді жеткізетін, ұлттық құндылықтарды құрметтейтін және заман талабына бейімделген тұлға ретінде қалыптастыру.

Осы тұрғыдан алғанда, қазақ тілі пәнінің білім беру жүйесіндегі орны ерекше. Себебі тіл – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, адамның дүниетанымын, ұлттық болмысын, ойлау мәдениетін және рухани құндылықтарын қалыптастыратын маңызды құрал.

Бүгінгі оқушы ақпаратты әртүрлі цифрлық платформалардан алады, әлеуметтік желілер арқылы байланысады, қысқа мәтіндермен жиі жұмыс істейді. Мұндай жағдайда дәстүрлі оқыту әдістерімен шектелу оқушының тілдік әлеуетін толық ашуға жеткіліксіз болуы мүмкін.

Сондықтан қазақ тілі сабағын оқушының өмірімен байланыстыру, тілдік білімді тәжірибеде қолдануға бағыттау және оқытудың тиімді жаңа тәсілдерін енгізу – қазіргі педагогтің маңызды міндеттерінің бірі.

Қазақ тілін оқытудағы негізгі ұстаным мынадай болуы тиіс: оқушы тілді ережелер жиынтығы ретінде ғана емес, ойлау, қарым-қатынас жасау және өзін таныту құралы ретінде меңгеруі қажет.

Осы мақсатта мұғалім сабақ барысында оқушының белсенділігін арттыратын, ізденісін дамытатын және шығармашылық қабілетін ашатын педагогикалық технологияларды жүйелі қолдануы маңызды.

Тілдік тұлға – тілдік құралдарды орынды пайдаланып, өз ойын жүйелі жеткізе алатын, пікірін дәлелдейтін, түрлі қарым-қатынас жағдайында тілдік нормаларды сақтай білетін адам.

Қазақ тілі сабағында тілдік тұлғаны қалыптастыру үшін оқушының төрт негізгі дағдысын өзара байланыста дамыту қажет:

· Тыңдалым – ақпаратты қабылдау, түсіну және саралау;

· Айтылым – ойын жүйелі, нақты және дәлелді жеткізу;

· Оқылым – мәтін мазмұнын түсіну, талдау және бағалау;

· Жазылым – ойын сауатты, құрылымды және шығармашылықпен жазу.

Бұл дағдыларды жеке-жеке емес, өзара ықпалдастықта дамыту оқушының тілді шынайы қарым-қатынаста қолдануына мүмкіндік береді.

Мысалы, «Экология және адамның жауапкершілігі» тақырыбын меңгерту барысында оқушылар алдымен экологиялық мәселе туралы мәтін оқиды, одан кейін бейнематериал тыңдайды, өз көзқарасын білдіреді және мәселені шешуге арналған ұсыныс хат жазады.

Осылайша бір сабақ аясында бірнеше тілдік дағды қатар дамиды.

Функционалдық сауаттылықты дамытудың тиімді әдістері

Функционалдық сауаттылық – оқушының меңгерген білімін өмірлік жағдаяттарда тиімді пайдалана білу қабілеті.

Қазақ тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты дамыту үшін тапсырмалар оқушының күнделікті өмірімен байланыстырылуы қажет.

Мысалы, «Жарнама тілі және сөз мәдениеті» тақырыбында оқушыларға түрлі жарнама мәтіндері ұсынылады.

Тапсырма:

· Жарнама мәтініндегі тілдік қателерді анықта.

· Ойды жеткізудегі артық сөздерді тап.

· Жарнаманың оқырманға әсер ету тәсілдерін түсіндір.

· Жарнаманы әдеби тіл нормаларына сәйкес қайта құрастыр.

· Өзің таңдаған отандық өнімге жарнама мәтінін жаз.

Бұл тапсырманың ерекшелігі – оқушы грамматикалық ережені қайталап қана қоймай, тілдік білімін нақты өмірлік жағдайда қолданады.

Сондай-ақ оқушыларға хабарландыру, өтініш, пікір, ұсыныс хат, сұхбат және әлеуметтік желі жазбаларын құрастыру тапсырмаларын беру олардың жазбаша және ауызша коммуникациясын жетілдіреді.

«Өмірлік жағдаят – тілдік шешім» әдісі

Қазақ тілі сабақтарында қолдануға болатын тиімді тәсілдердің бірі – өмірлік жағдаятқа негізделген тапсырмалар.

Бұл әдістің басты ерекшелігі – оқушыға дайын жауап берілмейді, керісінше, мәселені тілдік құралдар арқылы шешу ұсынылады.

Мысалы, оқушыларға мынадай жағдаят беріледі:

«Сен мектептің өзін-өзі басқару ұйымының мүшесісің. Оқушылар арасында қазақ тілінде сөйлеу мәдениетін арттыру мақсатында жаңа бастама ұсынуың қажет. Өз идеяңды мектеп әкімшілігіне дәлелді түрде жеткіз».

Оқушы бұл тапсырманы орындау барысында:

· мәселені анықтайды;

· өз ұсынысын тұжырымдайды;

· дәлелдер келтіреді;

· ресми қарым-қатынас стилін қолданады;

· көпшілік алдында сөйлеу дағдысын дамытады.

Мұндай тапсырмалар тілдік біліммен бірге оқушының көшбасшылық, сыни ойлау, шығармашылық және ынтымақтастық дағдыларын қалыптастыруға бағытталады.

Цифрлық технологиялар – қазақ тілін оқытудың жаңа мүмкіндігі

Цифрлық білім беру құралдарын орынды пайдалану қазақ тілі сабағын интерактивті әрі мазмұнды ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Мәселен, интерактивті тапсырмалар, онлайн сөздіктер, цифрлық мәтіндер, электрондық тестілер және мультимедиалық материалдар оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыруға ықпал ете алады.

Қазақ тілі сабақтарында цифрлық технологияларды мынадай бағыттарда қолдануға болады:

Біріншіден, мәтінмен жұмыс. Оқушылар электрондық мәтіннің негізгі идеясын анықтап, тірек сөздерді белгілейді және мәтін құрылымын талдайды.

Екіншіден, шығармашылық тапсырмалар. Оқушылар белгілі бір тақырып бойынша цифрлық постер, инфографика, бейнеролик немесе электрондық кітапша әзірлейді.

Үшіншіден, жедел кері байланыс. Интерактивті тестілер арқылы оқушы өзінің білім деңгейін бағалап, жіберген қателерімен жұмыс істейді.

Төртіншіден, жасанды интеллект құралдарын жауапкершілікпен пайдалану. Оқушылар жасанды интеллект ұсынған мәтінді талдап, ондағы тілдік, стильдік және мазмұндық кемшіліктерді анықтай алады. Мысалы, «Жасанды интеллект мәтінді қаншалықты сауатты құрастырады?» тапсырмасында оқушылар цифрлық құрал жасаған мәтінді әдеби тіл нормалары тұрғысынан тексереді.

Бұл жұмыс оқушының сыни ойлау қабілетін дамытып, цифрлық ақпаратты дайын ақиқат ретінде қабылдамай, тексеруге үйретеді.

Алайда цифрлық технология мұғалімді алмастыратын құрал емес. Ол – оқытуды қолдайтын қосымша мүмкіндік. Оқушының жеке ойы мен авторлық еңбегін сақтау басты талап болып қала береді.

Қазақ тілі пәнін оқыту – оқушыға грамматикалық ережелерді меңгертумен ғана шектелмейтін, оның ойлау мәдениетін, қарым-қатынас қабілетін және ұлттық дүниетанымын қалыптастыратын күрделі педагогикалық үдеріс.

Қазіргі білім беру жағдайында оқушының тілдік тұлғасын дамыту үшін инновациялық әдістерді, өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмаларды, зерттеушілік жұмыстарды және цифрлық технологияларды орынды қолдану маңызды.

Қазақ тілі сабағы оқушының ойын еркін жеткізетін, пікірін дәлелдейтін, тілдік нормаларды сақтайтын және ұлттық құндылықтарды құрметтейтін тұлға болып қалыптасуына ықпал етуі тиіс.

Бүгінгі қазақ тілі мұғалімінің басты жетістігі – ережені жатқа айтатын оқушы емес, тіл арқылы ойлайтын, сөз арқылы өзін танытатын және ана тілінің құндылығын терең сезінетін тұлға тәрбиелеу.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Байтұрсынұлы А. Тіл-құрал. – Орынбор, 1914.

2. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999.

3. Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас: теориясы және әдістемесі. – Алматы, 2000.

4. Выготский Л.С. Мышление и речь. – Москва, 1934.

5. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – 2022 жылғы 3 тамыздағы №348 бұйрық.

Кенжегарина Алия Куанышалиевна

Ақтөбе қаласы «№13 орта мектебі» КММ

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі