Аннотация

 Буллингтің негізгі түрлері, оның оқушының психологиялық жағдайына, оқу үлгеріміне және әлеуметтік қарым-қатынасына әсері талданады. Сонымен қатар педагогтің буллингтің алдын алудағы кәсіби рөлі, оқушы мен мұғалім арасындағы сенімді қарым-қатынасты қалыптастыру жолдары және білім беру ұйымында қауіпсіз психологиялық ахуал орнатудың тиімді тәсілдері ұсынылады. Мақала педагогтерге, сынып жетекшілеріне және білім беру ұйымдарының мамандарына арналған.

Түйін сөздер: буллинг, зорлық-зомбылық, қауіпсіз орта, психологиялық қауіпсіздік, оқушы, педагог, алдын алу, эмпатия, толеранттылық, кибербуллинг.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқушыға сапалы білім берумен қатар, оның өзін қауіпсіз, еркін және қорғалған сезінуіне жағдай жасау. Себебі баланың білім алуға деген қызығушылығы мен тұлғалық дамуы ең алдымен оның мектептегі психологиялық ахуалына байланысты.

Білім беру ортасында кездесетін маңызды мәселелердің бірі – буллинг пен зорлық-зомбылық. Бұл құбылыстар оқушының физикалық қауіпсіздігіне ғана емес, оның психологиялық денсаулығына, өзін-өзі бағалауына, құрдастарымен қарым-қатынасына және оқу белсенділігіне кері әсер етуі мүмкін.

Буллингті «балалар арасындағы қарапайым әзіл» немесе «балалардың өздері шешетін мәселесі» деп қабылдау дұрыс емес. Қайталанатын кемсіту, қорқыту, мазақ ету немесе әлеуметтік ортадан әдейі оқшаулау баланың тұлғалық дамуына елеулі зиян келтіруі мүмкін.

Сондықтан буллингтің алдын алу – тек мектеп психологының немесе сынып жетекшісінің міндеті емес. Бұл – бүкіл білім беру ұйымының ортақ жауапкершілігі.

Тақырыптың өзектілігі:

Буллинг мәселесінің өзектілігі қазіргі таңда балалардың бір-бірімен тек мектепте ғана емес, әлеуметтік желілер мен түрлі цифрлық платформалар арқылы да қарым-қатынас жасауымен арта түсуде.

Бұрын оқушыға бағытталған мазақ немесе қысым мектеп қабырғасымен шектелуі мүмкін болса, қазіргі уақытта кибербуллинг салдарынан жағымсыз әрекеттер әлеуметтік желілерде, мессенджерлерде және онлайн қауымдастықтарда жалғасуы ықтимал.

Буллингтің қауіптілігі – оның кейбір жағдайларда сырт көзге бірден байқалмауында. Оқушы өзіне жасалған қысым туралы ата-анасына немесе мұғаліміне айтудан қорқуы мүмкін. Ол өзін кінәлі сезініп, мәселені жасыруы немесе адамдардан алшақтай бастауы мүмкін.

Осыған байланысты білім беру ұйымдарында буллингтің алғашқы белгілерін дер кезінде анықтап, алдын алу жұмыстарын жүйелі түрде жүргізу маңызды.

Буллинг дегеніміз не?

Буллинг – бір адамға немесе топқа басқа адам немесе адамдар тобы тарапынан әдейі, қайталанатын түрде психологиялық, физикалық немесе әлеуметтік қысым көрсету әрекеті.

Буллингтің негізгі түрлеріне мыналар жатады:

Физикалық буллинг – ұру, итеру, заттарын тартып алу, бүлдіру немесе денесіне зиян келтіруге бағытталған әрекеттер.

Вербалды буллинг – балағаттау, кемсіту, мазақ ету, қорқыту, адамның сыртқы келбетіне, сөйлеу мәнеріне, отбасына немесе жеке ерекшеліктеріне қатысты жағымсыз сөздер айту.

Әлеуметтік буллинг – оқушыны әдейі ортадан шығару, достарымен араластырмау, сыныпта оқшаулау, ол туралы жалған ақпарат тарату.

Кибербуллинг – интернетте немесе әлеуметтік желілерде қорлау, мазақтау, қорқыту, жалған ақпарат тарату, адамның суреттерін немесе жеке мәліметтерін рұқсатсыз жариялау.

Буллингтің кез келген түрі баланың өзіндік бағасына және қауіпсіздік сезіміне кері әсер етуі мүмкін.

Буллингтің балаға әсері

Буллингке ұшыраған бала әртүрлі эмоционалдық және мінез-құлықтық өзгерістер көрсетуі мүмкін. Мысалы:

- мектепке барғысы келмеуі;

- тұйықталуы немесе адамдармен сөйлесуден қашуы;

- оқу үлгерімінің төмендеуі;

- көңіл-күйінің жиі өзгеруі;

- өзіне деген сенімінің азаюы;

- жалғыздық сезімінің күшеюі;

- ашуланшақтық немесе мазасыздықтың пайда болуы;

- сабақтан кейін ұзақ уақыт бойы көңілсіз жүруі;

- достарынан және сыныптастарынан алшақтауы.

Алайда мұндай белгілердің барлығы міндетті түрде буллингті білдірмейді. Сондықтан педагог баланың мінез-құлқындағы өзгерісті бірден жазалау немесе сынау арқылы емес, алдымен оның жағдайын түсінуге тырысуы қажет.

Буллингке жол бермеудегі педагогтің рөлі

Педагог – оқушы үшін білім беруші ғана емес, оның қауіпсіз ортада дамуына ықпал ететін маңызды тұлға.

Мұғалімнің буллингтің алдын алудағы негізгі міндеттерінің бірі – сыныпта өзара құрметке негізделген қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру.

Бұл үшін педагог:

1. Әр оқушының пікірін құрметтеуі;

2. Балаларды бір-бірімен салыстырмауы;

3. Кемсітетін немесе қорлайтын сөздерге жол бермеуі;

4. Оқушының мәселесін тыңдай білуі;

5. Сыныптағы қарым-қатынасты тұрақты бақылауы;

6. Қақтығыстарды дер кезінде байқап, алдын алуы;

7. Оқушыларға эмоцияны дұрыс білдіру жолдарын үйретуі;

8. Ата-анамен тұрақты байланыс орнатуы қажет.

Мұғалімнің өзі оқушыларға қарым-қатынастың үлгісін көрсетеді. Егер педагог әр баланы жеке тұлға ретінде құрметтесе, оқушылар да бір-біріне деген құрметті үйренеді.

Қауіпсіз психологиялық орта қалай қалыптасады?

Қауіпсіз орта дегеніміз – оқушы қателесуден, өз ойын айтудан немесе көмек сұраудан қорықпайтын орта.Мұндай ортаны қалыптастыру үшін ең алдымен сыныпта нақты әрі түсінікті қарым-қатынас ережелері болуы қажет.

Мысалы:

- бір-бірін мазақ етпеу;

- адамның сыртқы келбетіне қатысты жағымсыз пікір айтпау;

- басқа адамның сөзін бөлмеу;

- күш қолданбау;

- біреудің жеке заттарына рұқсатсыз тиіспеу;

- қиын жағдайға тап болған сыныптасына көмектесу;

- мәселе туындағанда оны агрессиясыз талқылау.

Бұл ережелер тек қағаз жүзінде қалып қоймауы керек. Оларды күнделікті сынып өмірінде қолдану маңызды.

Буллингтің алдын алудың тиімді жолдары

Буллингпен күрестің ең тиімді жолдарының бірі – мәселе туындағаннан кейін әрекет ету ғана емес, оның алдын алу.

1. Ашық диалог қалыптастыру

Оқушы мұғалімге өз мәселесін еркін айта алуы керек. Ол үшін педагог баланы бірден кінәламай, алдымен тыңдауы қажет.«Неге өзіңді қорғай алмадың?» дегеннен гөрі, «Мен сені тыңдауға дайынмын. Не болғанын айтып берші» деген тәсіл оқушыға әлдеқайда қауіпсіз сезім береді.

2. Эмпатияны дамыту

Оқушыларға басқа адамның сезімін түсінуге үйрету – буллингтің алдын алудың маңызды бағыты.Сынып сағаттарында жағдаяттық тапсырмалар, рөлдік ойындар, пікірталастар өткізу арқылы балаларға «Егер бұл жағдай сенің басыңнан өтсе, қандай сезімде болар едің?» деген сұрақ қоюға болады.

3. «Көрдім – үндемедім» ұстанымын өзгерту

Буллинг кезінде тек буллер мен жәбірленуші ғана емес, жағдайды сырттай бақылап тұрған оқушылар да болады.Сондықтан оқушыларға буллингті көрген кезде күліп қосылмау, бейтарап бақылаушы болып қалмау және қауіпсіз жолмен ересек адамға хабарлау қажеттігін түсіндіру маңызды.

4. Ата-анамен серіктестік

Буллингтің алдын алу мектеп пен отбасының бірлескен әрекетін талап етеді.Ата-аналарға баланың мінез-құлқындағы өзгерістерге назар аудару, баламен ашық сөйлесу, оның мәселесін кішкентай деп бағаламау туралы түсіндіру жұмыстарын жүргізу қажет.

5. Кибербуллингтің алдын алу

Оқушыларға интернеттегі қауіпсіздік ережелерін түсіндіру қажет. Жеке ақпаратты бөтен адамдарға жібермеу, күмәнді аккаунттардан келетін хабарламаларға жауап бермеу, қорқыту немесе қорлау жағдайларын сақтап, сенімді ересек адамға хабарлау маңызды.

«Қауіпсіз сынып» қағидалары

Әр білім беру ұйымы өз жағдайына байланысты «Қауіпсіз сынып» қағидаларын енгізе алады.Оның негізінде мынадай қарапайым ұстанымдар болуы мүмкін:

· Біз бір-бірімізді қорламаймыз.

· Біз бір-біріміздің ерекшелігімізді құрметтейміз.

· Біз күш қолданбаймыз.

· Біз қиын жағдайға тап болған адамды жалғыз қалдырмаймыз.

· Біз мәселені сөйлесу арқылы шешуге тырысамыз.

· Біз көмек сұраудан ұялмаймыз.

Осындай қағидалар оқушылардың ортақ жауапкершілігін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Педагогке практикалық ұсыныстар

Буллингке күдік туған жағдайда педагог бірнеше маңызды қағиданы ескеруі керек.

Біріншіден, мәселені көпшіліктің алдында талқыламау қажет. Бұл жәбірленушінің одан әрі ыңғайсыз жағдайға түсуіне әкелуі мүмкін.

Екіншіден, оқушыны кінәламау және «өзің де бірдеңе істеген шығарсың» деген сияқты сөздерден аулақ болу керек.

Үшіншіден, жағдайды анықтап, қажет болған жағдайда мектеп психологын, әкімшілікті және ата-ананы белгіленген тәртіппен хабардар ету қажет.

Төртіншіден, тек жәбірленушімен ғана емес, буллингке қатысқан оқушымен де профилактикалық жұмыс жүргізу маңызды. Мұндағы мақсат – баланы жай ғана жазалау емес, оның әрекетінің салдарын түсіндіру және жауапты мінез-құлық қалыптастыру.

Тақырып бойынша сынып сағатында қолдануға болатын жұмыс түрлері

Буллингтің алдын алу мақсатында келесі әдістерді қолдануға болады:

- «Мен қауіпсіз орта дегенді қалай түсінемін?» тақырыбында пікірталас;

- «Бір сөз – бір сезім» психологиялық жаттығуы;

- «Егер мен оның орнында болсам...» жағдаяттық тапсырмасы;

- «Буллингке жол жоқ!» тақырыбында постер жасау;

- «Қауіпсіз сыныптың 10 ережесі» атты топтық жұмыс;

- буллинг пен достық қарым-қатынасты салыстыру;

- анонимді сауалнама;

- «Сенімді адам» тақырыбында әңгіме;

- киберқауіпсіздік бойынша түсіндіру жұмыстары.

Мұндай жұмыстар оқушылардың мәселені тек теория жүзінде емес, өмірлік жағдайлар арқылы түсінуіне мүмкіндік береді.

Қорытынды

Буллинг пен зорлық-зомбылықтың алдын алу – бір реттік акция немесе бір ғана тәрбие сағатымен шектелетін жұмыс емес. Бұл – күнделікті қалыптасатын қарым-қатынас мәдениеті.Қауіпсіз білім беру ортасы әр оқушының өзін қажет, маңызды және құрметті тұлға ретінде сезінуінен басталады.Педагогтің жылы сөзі, оқушыны мұқият тыңдауы, әділ қарым-қатынасы және мәселені уақытында байқауы кейде баланың бүкіл мектептегі тәжірибесін өзгерте алады.Біз буллингке тек «болмайды» деп айту арқылы емес, оның орнына құрмет, мейірімділік, жауапкершілік және өзара қолдау мәдениетін қалыптастыру арқылы қарсы тұруымыз қажет.

Әр бала қауіпсіз ортада білім алуға, өз ойын еркін айтуға, қателесуге және өз қалпында болуға құқылы.Сондықтан біздің ортақ ұстанымымыз:«Буллингке жол жоқ! Зорлық-зомбылықсыз қауіпсіз ортаны бірге қалыптастырайық!»

Қауіпсіз мектеп – қауіпсіз балалық шақтың негізі. Ал қауіпсіз балалық шақ – жарқын болашақтың бастауы.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Қазақстан Республикасының «Баланың құқықтары туралы» Заңы.

3. Қазақстан Республикасының «Кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың профилактикасы және балалардың қадағалаусыз және панасыз қалуының алдын алу туралы» Заңы.

4. Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігінің білім алушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және буллингтің алдын алуға бағытталған әдістемелік материалдары.

5. UNICEF. Балаларды зорлық-зомбылықтан қорғау және қауіпсіз ортаны қалыптастыру жөніндегі материалдар.

6. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. Балалар мен жасөспірімдердің психикалық денсаулығы және зорлық-зомбылықтың алдын алу жөніндегі материалдар.

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы

Орынбай ауылы

Көктал ЖББ мектебі

Мамраева Айткуль Тайгозаевна

Педагог психолог