2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Сарина Әлия Жанәбілқызы

Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы

«Балдырған» бөбекжай-бақшасы, тәрбиеші

Аннотация

Мақалада мектеп жасына дейінгі балалардың коммуникативтік дағдыларын ойын әрекеті арқылы дамытудың педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылады. Баланың өз ойын еркін жеткізуі, сұрақ қоюы, тыңдай білуі, диалогке қатысуы, құрдастарымен келісімге келуі және қарым-қатынас мәдениетін меңгеруі оның кейінгі әлеуметтік және оқу жетістіктерінің маңызды негізі болып табылады. Осыған байланысты сюжеттік-рөлдік, сөздік, диалогтік, қимылды және топтық ойындарды мақсатты қолдану жолдары ұсынылады. Тәрбиешінің қолайлы тілдік орта қалыптастырудағы рөлі, ойын барысында әр баланың сөйлеу белсенділігін қолдау тәсілдері және практикалық ойын үлгілері сипатталады. Ойынға негізделген қарым-қатынас баланың сөздік қорын ғана емес, бірлесіп әрекет ету, тыңдау, түсіну және өзара сыйластық дағдыларын да дамытатыны көрсетіледі.

Түйін сөздер: мектепке дейінгі тәрбие, коммуникативтік дағды, ойын әрекеті, сөйлеу, диалог, қарым-қатынас, сюжеттік-рөлдік ойын, әлеуметтік дағды.

Қазіргі білім берудегі маңызды міндеттердің бірі – балаға белгілі бір көлемде білім берумен шектелмей, оның өмірде қажетті дағдыларын қалыптастыру. Солардың ішінде коммуникативтік дағдылардың орны ерекше. Адамның қоршаған ортамен байланыс орнатуы, өз ойын жеткізуі, пікір алмасуы, өзгелерді тыңдауы мен түсінуі қарым-қатынас арқылы жүзеге асады.

Коммуникативтік дағдылардың негізі мектепке дейінгі кезеңде қалыптасады. Бұл жаста бала сөздік қорын белсенді толықтырып, өз ойын сөйлем арқылы білдіруге, сұрақ қоюға, жауап беруге, құрдастарымен және ересектермен диалог жүргізуге үйренеді. Сондықтан балабақшада ұйымдастырылатын әрбір іс-әрекет баланың сөйлеуіне, тыңдауына және өзара әрекеттесуіне жағдай жасауы қажет.

Мектеп жасына дейінгі бала үшін қарым-қатынасты дамытудың ең табиғи ортасы – ойын. Ойын кезінде бала еркін сөйлейді, белгілі бір рөлге енеді, серіктесімен келіседі, өтініш білдіреді, сұрақ қояды, жауап береді және түрлі әлеуметтік жағдаяттарды тәжірибеде байқап көреді. Осы себепті ойын коммуникативтік дағдыларды дамытудың тиімді педагогикалық құралы болып саналады.

Коммуникативтік дағды дегеніміз не?

Коммуникативтік дағдыны тек дұрыс сөйлеумен шектеуге болмайды. Оның мазмұны әлдеқайда кең.

Мектеп жасына дейінгі баланың коммуникативтік дағдыларына:

· өз ойын түсінікті жеткізу;

· қойылған сұрақты тыңдау және оған жауап беру;

· өзі сұрақ қоя білу;

· әңгімелесушіні бөлмей тыңдау;

· диалогті жалғастыру;

· өтініш білдіру;

· алғыс айту;

· келісу немесе мәдени түрде келіспеу;

· сезімі мен көңіл күйін сөзбен білдіру;

· құрдастарымен бірлесіп әрекет ету;

· ойын барысында ортақ шешімге келу;

· сөйлеу мәдениетін сақтау жатады.

Бұл дағдылар өздігінен толық қалыптаспайды. Балаға қарым-қатынас жасайтын орта, үлгі және арнайы ұйымдастырылған әрекет қажет.

Ойын барысында бала «сөйлеу керек» деген міндетті сезінбейді. Қарым-қатынас ойын мақсатына жетудің табиғи құралына айналады.

Мысалы, «Дүкен» ойынында бала сатушыдан белгілі бір затты сұрауы керек. Ол:

– Сәлеметсіз бе!

– Маған бір алма беріңізші.

– Бағасы қанша?

– Рақмет!

сияқты күнделікті қарым-қатынас үлгілерін табиғи жағдайда қолданады.

Ойынның маңызды ерекшелігі – баланың сөзді нақты әрекетпен байланыстыруы. Ол сөзді жай қайталамайды, белгілі бір мақсатпен қолданады.

Ойын арқылы қарым-қатынас жасауда бала:

· өз ойын нақтылауға;

· серіктесін тыңдауға;

· сұрақ қоюға;

· келісімге келуге;

· сөз кезегін сақтауға;

· эмоциясын басқаруға;

· жаңа сөздерді белсенді қолдануға үйренеді.

Коммуникативтік дағдыларды дамытатын ойын түрлері

1. Сюжеттік-рөлдік ойындар

Сюжеттік-рөлдік ойындар мектепке дейінгі баланың әлеуметтік және коммуникативтік дамуына үлкен мүмкіндік береді.

«Дүкен», «Дәрігер», «Отбасы», «Балабақша», «Кафе», «Шаштараз», «Саяхат», «Қонақ күту» сияқты ойындар барысында балалар әртүрлі әлеуметтік рөлдерді орындайды.

Мысалы, «Дәрігер» ойынында мынадай диалог құрылуы мүмкін:

– Сәлеметсіз бе, сізге не болды?

– Менің тамағым ауырып тұр.

– Денеңіздің қызуын өлшейік.

– Дәріні уақытында қабылдаңыз.

– Рақмет, дәрігер.

Осындай ойын кезінде бала сұрақ қою, жауап беру, әңгімелесушіні тыңдау және қарым-қатынас нормаларын сақтау тәжірибесін жинақтайды.

Тәрбиеші дайын диалогті жаттатудан гөрі, балаларға рөлді өздігінен дамытуға мүмкіндік бергені тиімді.

2. «Сиқырлы микрофон» ойыны

Мақсаты: баланың өз ойын еркін айтуын және тыңдай білуін дамыту.

Балалар шеңберге отырады. Микрофон немесе оның ойыншық үлгісі кезекпен беріледі.

Тәрбиеші бір тақырып ұсынады:

«Менің сүйікті ойыным. .. »

«Демалыста мен. .. »

«Менің досым. .. »

«Маған балабақшада. .. ұнайды».

Микрофон кімнің қолында болса, сол бала сөйлейді, қалғандары тыңдайды.

Ойын балаларға өз ойын жүйелі айтуға ғана емес, бір-бірінің сөзін бөлмей тыңдауға үйретеді.

3. «Сұрақ қой – жауап бер» ойыны

Балалар жұппен жұмыс жасайды. Бір бала сұрақ қойса, екіншісі жауап береді, кейін рөлдері ауысады. Мысалы:

– Сенің сүйікті жемісің қандай?

– Маған алма ұнайды.

– Неліктен алма ұнайды?

– Өйткені ол тәтті.

Тәрбиеші біртіндеп сұрақтарды күрделендіріп, балалардың қысқа жауаптан толық сөйлемге көшуіне жағдай жасайды.

4. «Суретке қарап әңгіме құрастыр»

Балаларға оқиғалы сурет беріледі.

Тәрбиеші дайын әңгіме айтып бермей, сұрақтар арқылы балалардың өздеріне әңгіме құратқаны дұрыс:

· «Суретте кімдер бар? »

· «Олар қайда жүр? »

· «Не болып жатыр? »

· «Бұған дейін не болған деп ойлайсың? »

· «Оқиға қалай аяқталуы мүмкін? »

Бұл әдіс баланың байланыстырып сөйлеуін, оқиғаның ретін сақтап айтуын және қиялын дамытады.

Мектеп жасына дейінгі баланың коммуникативтік дағдыларын дамыту – оның болашақтағы оқуына және әлеуметтік ортаға бейімделуіне қажетті маңызды педагогикалық міндеттердің бірі.

Ойын – бұл міндетті жүзеге асырудың бала табиғатына барынша жақын тәсілі. Ойын барысында бала сөйлеуді арнайы жаттығу ретінде емес, нақты қарым-қатынас құралы ретінде қолданады. Ол сұрақ қояды, жауап береді, пікір білдіреді, құрдасын тыңдайды, рөлге енеді және ортақ әрекетке қатысады.

Сюжеттік-рөлдік, диалогтік, сөздік және топтық ойындарды жүйелі қолдану баланың сөздік қоры мен байланыстырып сөйлеуін ғана емес, тыңдау, түсіну, ынтымақтастық орнату және өзара сыйластық дағдыларын да жетілдіреді.

Осы орайда тәрбиешінің басты міндеті – баланы көп сөйлету ғана емес, мәнді қарым-қатынас жасауға үйрету. Әр бала өз ойын айтуға мүмкіндік алған, оның сөзі тыңдалған және пікірі құрметтелген ортада коммуникативтік тұрғыдан белсенді әрі сенімді болып қалыптасады.

Демек, ойын технологияларын мақсатты әрі жүйелі пайдалану мектепке дейінгі білім беруді жаңғыртудың, баланың әлеуметтік және тілдік әлеуетін дамытудың тиімді педагогикалық шешімдерінің бірі болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

2. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.

3. Выготский Л. С. Баланың сөйлеуі мен психикалық дамуына арналған еңбектер.

4. Эльконин Д. Б. Психология игры.

5. Леонтьев А. А. Тілдік қарым-қатынас және сөйлеу әрекеті мәселелері жөніндегі еңбектер.

6. Мектепке дейінгі педагогика және балалардың тілін дамыту бойынша оқу-әдістемелік еңбектер.

7. Мектеп жасына дейінгі балалардың әлеуметтік-коммуникативтік дамуын ұйымдастыруға арналған әдістемелік ұсынымдар.