Аннотация. Мақалада Бейімбет Майлиннің «Шұғаның белгісі» хикаятын оқытуда баяндаушы сөзі, кейіпкер сөзі мен оқушы бағасын ажырату тәсілі берілген. 9-сынып оқулығындағы мәтін мен жасанды интеллект туралы әдістемелік ұсынымдар пайдаланылып, қате аралас дайын пікірді түзету, ауызша талқылау және бағалау үлгісі көрсетіледі.

Түйін сөздер: Шұғаның белгісі, баяндаушы, кейіпкер, мәтіндік дәлел, интерпретация.

Мәселенің қойылуы

«Шұғаның белгісі» оқырманның сезіміне әсер етеді. Бірақ оқушы оқиғаға жанашырлық танытып қана қойса, шығарманы кімнің сөзі арқылы танитынын және сол сөздің бағалау реңкін байқамай қалуы мүмкін. 9-сынып оқулығында Бейімбет Майлин туралы мәліметтен кейін «Шұғаның белгісі» хикаятының мәтіні ұсынылған [1, 146–161-бб.]. Әңгімелеу тәсіліне назар аудару оқиғаны оқушының бүгінгі көзқарасымен ғана бағаламай, мәтін құрылымы арқылы түсіндіруге жол ашады.

Мақсаты — оқушының баяндаушы берген мәлімет, кейіпкердің тікелей сөзі және өз қорытындысы арасын ажыратуы. ЖИ жауаптары кейіпкердің ниетін баяндаушының сөзіндей жеткізуі мүмкін. Академияның әдістемелік ұсынымы әдеби талдауда ЖИ мәтініне сыни қарауды қолдайды [2]; функционалдық және ЖИ сауаттылығы нұсқаулығы мұндай жауаптың шынайылығын тексеру қажет екенін көрсетеді [3]. Сабақта оқушы алдымен кітапты оқиды, содан кейін дайын түсіндірудің «кім айтты?» деген сұрағына жауап іздейді.

Оқулық үзіндісінен сөйлеушіні табу

Мұғалім оқулықтағы хикаят басталатын бетті және кейінгі Шұғаға қатысты диалогы бар бөлімді белгілейді [1, 149–161-бб.]. Бірінші оқылымда балалар баяндаушының оқиға орнын және адамдарды қалай таныстыратынын анықтайды. Екінші оқылымда кейіпкерлердің төл сөзін белгілеп, диалогты кім жүргізетінін айтады. Үшінші оқылымда осы екі сөйлеу түрі оқырманға кейіпкерді қалай көрсететінін талқылайды. Үзінді орындарын оқулықтың басылған нұсқасымен салыстыру қажет: кейіпкер атынан ойдан жасалған сөйлемді дәйексөз ретінде беруге жол берілмейді.

Жұмыс парағында үш баған болады: «Мәтіндегі сөйлеуші», «Қандай мәлімет берілді?», «Менің қорытындым». Мәселен, баяндаушының сипаттамасы кейіпкердің ішкі ойын сөзбе-сөз білетіндігін өздігінен дәлелдемейді. Кейіпкердің диалогта айтқаны оның сол сәттегі көзқарасын танытады, ал бүкіл шығармадағы себеп-салдар үшін қосымша эпизод қажет болуы мүмкін. Оқушы осы шекті байқағанда, автор, баяндаушы және кейіпкер атауларын орынсыз алмастырмайды.

ЖИ пікірімен салыстыру

Талдауға арналған мұғалім жасаған үлгі: «Хикаяттағы барлық сөзді Шұғаның өзі баяндайды. Баяндаушының жеке көзқарасы мүлде жоқ. Сондықтан әр кейіпкердің ойы шығармада тікелей, толық берілген». Тұжырым әдейі шектен шыққан; оны ЖИ жүйесінің нақты нәтижесі немесе кітаптағы үзінді деп көрсетуге болмайды. Оқушы кіріспедегі сөйлеушіні анықтап, өзге кейіпкерлердің сөздері қалай берілгенін мәтіннен табады. «Барлық», «мүлде», «толық» сөздерін сақтауға мәтін дәлелі жеткілікті ме, соны тексереді. Егер сөйлем дәлелденбесе, оны «кей оқиғалар баяндаушының сөзі арқылы жетеді, кей сәтте кейіпкер дауысы естіледі» деп нақтылап жазуға болады.

Жұптың бір мүшесі мәтіннен тікелей сөзді, екіншісі баяндаушының сипаттауын таңдайды. Олар «Қай сөйлем мәтіндегі оқиға, қайсысы оны түсіндіру?» деген сұраққа ортақ жауап жазады. Бір сөйлеушінің баяндауына сүйеніп басқа кейіпкердің ниетін кесіп айтуға бола ма деген мәселе де талқыланады. Егер оқушылар әртүрлі шешімге келсе, мұғалім қысқа үзіндіні қайта оқытып, грамматикалық тұлға мен тырнақша сияқты белгілерге қарайды. Талдаудың өлшемі автор туралы болжам емес, мәтіндегі сөз кімге тиесілі екенін дұрыс анықтау.

Оқушының дәлелді жазылымы

Қысқа жазбаға тапсырма: «Шұға бейнесіне қатысты бір пікір айт. Сол пікірдің баяндаушы сөзіне ме, әлде кейіпкер диалогына ма негізделгенін көрсет. Келесі сөйлемде таңдаған үзіндіңнің қандай шегі барын түсіндір». Оқушы «кейіпкердің бүкіл өмірі осындай болды» деп жалпыласа, мұғалім үзіндіде тек бір эпизод суреттелгенін еске салады. Бұл шекараны тану көркем мәтінді жадағай мінездемеден сақтайды [4].

Қолдауды қажет ететін балаға екі үзінді мен «сөзді айтқан адам — ...» қаңқасы ұсынылады. Дербес оқушы өз үзіндісін табады; ал талдауға бейім оқушы бір көрініс баяндаушы арқылы, екіншісі тікелей сөз арқылы ашылғанын салыстырады. Барлығы соңында дәлелсіз ЖИ сөйлемін түзетеді. Мұғалім дайын үлгіні көшірткеннен гөрі баланың өз сөзіне назар аударады.

Бағалау және қорытынды

Бағалауда төрт өлшем қолданылады: сөйлеушіні дұрыс атайды; мәтіннен үзіндінің орнын көрсетеді; дайын жауаптың кемінде бір асыра жалпылауын түзетеді; кейіпкер туралы пікірінің шегін түсіндіреді. «Дәлелдің орны көрсетілмеген» деген кері байланыс оқушыны мәтінге қайтаруға көмектеседі. Әңгімедегі әлеуметтік қатынастар туралы қате тарихи факт қоспау үшін оқулық мәтініндегі уақыт пен жағдайдан тыс мәліметті мұғалім бөлек тексереді.

Сөйлеушіге қатысты қосымша зерттеу

Мәтінмен жұмыс кезінде «автор айтты», «кейіпкер айтты», «баяндаушы хабарлады» деген белгілер жеке карточкаға жазылады. Бір топ кіріспеден оқиғаға сырттан қараған сөйлем іздейді, екінші топ төл сөзді табады, үшіншісі тыңдаушы немесе басқа кейіпкер бағасын қарайды. Әр топ таңдауын бір-біріне түсіндіргенде, сөздің иесін қателескенін сезсе, карточкасын түзете алады. Осы жұмыс мәтін ішіндегі әр пікірді автордың жеке ұстанымы деп қабылдаудан сақтайды.

Мұғалім «Шұға қандай адам?» деген жалпы сұрақты екіге бөледі: «Шұға туралы мәтінде кім айтады?» және «сол мәліметті қандай оқиға қолдайды?». Оқушы бірінші сұраққа дұрыс жауап бермейінше, екінші сұрақтағы дәлелді бағалау қиын. ЖИ ұсынған «кейіпкердің жан дүниесі толық ашылған» тәрізді сөйлемге де осы жол қолданылады: оның қай үзіндіге сүйенгенін сұрау жеткілікті. «Толық» деген анықтауыш осы шағын үзіндінің шегінен асып кетуі мүмкін.

Тілдік жұмыста балалар баяндаушы сөзіндегі бағалау реңкіне қатысты бір сөзді және кейіпкердің тікелей айтқан бір сөзін таңдап, олардың қызметін салыстырады. Біріншісі оқырманның қабылдауына жол ашады, екіншісі оқиға ішіндегі адамның қатынасын білдіреді. Бұл тұжырымды оқушы таңдаған жолдың контексімен тексеру шарт. Егер кейіпкер сөзі әзіл не өкпе түрінде айтылса, оны тура мағынадағы тарихи хабарламаға айналдыру дұрыс болмайды.

Жеке жазылым аяқталған соң өзіндік тексеру жүргізіледі: «Мен келтірген сөз шынымен осы сөйлеушіге тиесілі ме?», «Менің бағам көркем мәтіннен туып тұр ма?», «Қарсы пікір үшін қандай орын бар?». Үш сұраққа бірдей жауап таппаған бала үзіндіні қайталап оқиды. Мұғалім бір сөздегі қателікті баланың бүкіл жауабын жоққа шығаруға қолданбайды: нақты қай дәлелді түзету керек екенін айтады. Сөйлеуші мен оқырман дауысын бөлуді үйрену келесі күрделі прозалық мәтінге де ауысады.

Сабақты ұйымдастыру және жауапкершілік

Әдістемелік ұсыным ЖИ-ді көркем шығарманы талқылауға, сұрақ әзірлеуге және бастапқы идеяларды салыстыруға қолдануды қарастырады [2]. Функционалдық және ЖИ сауаттылығы туралы нұсқаулық дайын мазмұнның шынайылығын тексеруді, оқушының ойлау дербестігін сақтауды және мұғалімнің кәсіби шешімін басты орынға қоюды ұсынады [3]. Сондықтан сабаққа көрсетілетін қысқа жауапты мұғалім алдын ала тексеріп, оқушыға әуелі кітаптағы үзіндіні оқытады. ЖИ мазмұнын оқулықтың дәйексөзі ретінде ұсынуға болмайды; сөзбе-сөз жолды тек оқулық басылымымен салыстырғаннан кейін ғана тырнақшаға алу қажет.

ЖИ қолданғанда оқушылардың аты-жөні, фотосы, жеке жазбасы және бағасы ашық сервиске енгізілмейді. Интернет қолжетімсіз болса, мұғалім алдын ала әзірлеген мәтін қағазға басылып таратылады. UNESCO білімдегі генеративті ЖИ нұсқаулығы жасқа сәйкес қолдану мен деректерді қорғауды ескеруді ұсынады [5]. Оқушы дайындаған соңғы мәтінінде пайдаланған құралын қысқаша атайды және қай сөйлемді өзі қайта тексергенін көрсетеді. Педагог экрандағы жауаптың дұрыстығын міндетті түрде қарап шығады.

Ауызша талқылаудан кейін әр бала қысқа жазбаша қорытынды береді. Жазбада «мәтіндегі дерек», «менің түсіндіруім» және «әлі тексеретін сұрағым» бөлек беріледі. Мұндай жазылым дайын пікірді көшіру мен өз ойымен дәлелдеу арасын ажыратуға көмектеседі. OECD оқу сауаттылығы негіздемесіндегі мәтіндегі ақпаратты табу, түсіну және бағалау үдерістері осы бірізділікке бағдар бола алады [4]. Әр сыныптың нақты оқу мақсаты қолданыстағы бағдарламасы мен күнтізбелік жоспарынан алынады; мақала ойдан ресми мақсат кодын тағайындамайды.

Нәтижені тіркеуде сабақ басындағы бір сөйлемдік бастапқы пікір мен сабақ соңындағы дәлелді ой салыстырылады. Мұғалім оқушының мәтіннен нақты тірек тапқанын, оны түсіндіргенін және өз болжамына күмән келтіре алғанын белгілейді. Бұл материалдар бес бөлек авторлық сабақ үлгісі ретінде ұсынылады; сабақ шын мәнінде өткізілмеген болса, ойдан оқушы саны, жетістік пайызы немесе эксперименттік нәтиже жазылмайды. Жеке оқушыны тек технологияны пайдалану жылдамдығы бойынша бағалау әдеби білімнің мазмұнын ашпайды.

Кері байланыс пен мәтінді қайта оқу

Мұғалім жауаптарды тек «дұрыс» немесе «қате» деген сөзбен шектемейді. «Үзіндіні атадың, енді сол үзінді қорытындыңды қалай дәлелдейтінін түсіндір» деген кері байланыс талдауды тереңдетеді. «Пікірің қызық, бірақ ол мәтіндегі оқиға ма, әлде өз болжамың ба?» деген сұрақ екі деңгейді ажыратады. ЖИ жауабын дұрыс түзеткен балаға «жаңа сөйлеміңде де абсолют сөз қалмады ма?» деген өзіндік тексеру беріледі. Қате табу ғана емес, дәл әрі байыпты сөйлем құрастыру — оқу жұмысының көрінетін нәтижесі.

Сабақ соңында жұптар бір-бірінің жазбасындағы дәйексөз не эпизод орнын оқулықтан табады. Егер екі оқушы бір үзіндіні әртүрлі түсінсе, мәтіннің алдындағы және кейінгі сөйлемдерді бірге қайта оқиды. Мұғалім дәлелге сыйымды екі түсіндіруді қабылдай алады; ал мәтінде жоқ оқиғаны немесе ойдан шығарылған дәйексөзді міндетті түрде түзетеді. Осындай өзара тексеру мәтінді оқудың жауапкершілігін бөліседі және дайын ЖИ пікірін беделді жауап ретінде қабылдауға кедергі болады.

Қалыптастырушы бағалауда бір оқушыға «мәтіндік дәлел келтірді», екіншісіне «пікірін нақтылады» деген екі бөлек белгі қойылады. Біріншісі үзіндінің табылғанын, екіншісі үзіндінің түсіндірілгенін көрсетеді. Тек дәйексөз көшіріп жазу өздігінен талдау болмайды, ал дәйексөзсіз пікір тексерілмейді. Осы айырма мұғалімге келесі сабақта қандай қолдау қажет екенін анықтауға көмектеседі. Баланың ауызша жауабы мықты, жазбаша жауабы қысқа болса, оған бір рет ауызша дәлелін толық айтуға мүмкіндік беріп, кейін екі сөйлемге түсіру ұсынылады.

Сабақ жоспарындағы уақыт икемделеді: мәтінді жеке оқу үшін 10 минут, жұпта үзіндіні талқылауға 8 минут, ЖИ пікірін тексеруге 8 минут, жазба дайындауға 10 минут, ортақ талқылау мен кері байланысқа 9 минут қарастыруға болады. Бұл 45 минуттық авторлық үлгі; оқылатын үзіндінің ұзақтығы мен сыныптың қарқыны бойынша уақытты мұғалім өзгертеді. Ең маңызды реттілік — алдымен көркем мәтінмен жұмыс, содан соң екінші мәтінді тексеру. Егер экрандағы жауап ерте көрсетілсе, оқушылар оның дайын түсіндіруіне сүйеніп, өз алғашқы пікірін қалыптастырмай қалуы ықтимал.

Соңғы қорытындыға қосымша бір сұрақ қойылады: «Мен осы шығарманы қайта оқысам, қай жерін жаңаша байқар едім?». Оқушы қай үзіндіні қайта қарайтынын және неліктен сол тұсты таңдағанын жазса, оқу жұмысы тек берілген жауапты тексерумен аяқталмайды. Мұндай шағын рефлексия кейінгі тақырыпқа өтуде пайдалы: мұғалім балалар жиі шатастырған көркем тәсілді немесе оқиға бөлігін таңдап, келесі сабақтың кіріспесінде соған оралады. Қорытындының шынайы мазмұны оқушының нақты жазбасынан анықталады.

Қорытынды

«Шұғаның белгісі» бойынша осы сабақ баяндаушы мен кейіпкер сөзін ажыратуды дербес әдеби дағдыға айналдырады. Оқулық шығарманы оқу көзі болып қалады [1], ал ЖИ мәтіні дәлелі сұралатын жұмыс материалы ретінде қолданылады [2; 3]. Сабақтың нақты әсері жазбаша жұмыстардың мазмұны салыстырылған соң ғана анықталады.

Әдебиеттер

[1] Керімбекова Б., Мұқанова Ж. Қазақ әдебиеті: жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Мектеп, 2019. 256 б.

[2] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. «Қазақ әдебиеті» пәнін оқытуда жасанды интеллектіні қолдану бойынша әдістемелік ұсынымдар (5–9-сыныптар). Астана, 2025. 320 б.

[3] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Білім алушылардың функционалдық және жасанды интеллект сауаттылығын дамыту. Астана, 2026. 85 б.

[4] OECD. PISA 2018 Reading Framework // PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2019. https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2018-assessment-and-analytical-framework_b25efab8-en/full-report/component-3.html

[5] UNESCO. Guidance for generative AI in education and research. Paris, 2023. https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research  

Сәрсенова Қалдыкүл

«№ 144 жалпы орта білім беретін мектеп» КММ,
Шымкент қ, Қазақстан