Аннотация. Мақалада бастауыш сынып оқушысының мәтінге сүйеніп пікір айтуын дамытуға арналған үш кезеңді әдістемелік үлгі ұсынылады. Оқуға дейінгі болжам, оқу кезіндегі деректі белгілеу және оқудан кейінгі дәлелді қорытынды бір сабақтағы ортақ мәселені шешуге бағытталады. 3-сыныпқа арналған авторлық мәтін, нақты тапсырмалар, жауап үлгілері, саралау тәсілдері және бағалау өлшемдері берілді. Ұсынылған үлгі оқушының мәтіндегі фактіні өз жорамалынан ажыратып, тұжырымын дәлелдеуіне мүмкіндік береді. Нәтижелілік туралы тұжырым тәжірибелік өлшем нәтижесі ретінде ұсынылмайды; сабақтағы ілгерілеуді тіркеу тәртібі көрсетіледі.

Түйін сөздер: бастауыш сынып, түсініп оқу, дәлелді сөйлеу, мәтін дерегі, болжам, қалыптастырушы бағалау.

Кіріспе

Бастауыш мектепте оқушы мәтінді мазмұндай алғанымен, «Неліктен осылай ойлайсың?» деген сұраққа нақты сөйлеммен сүйеніп жауап беруде қиналуы мүмкін. Мұндай жағдайда оқу нәтижесін тек дұрыс жауап санымен өлшеу жеткіліксіз: оқушының пікірін қандай дерекке негіздегені, дерек пен болжамды ажыратқаны және өз ойын түсінікті жеткізгені де маңызды. Әсіресе қысқа көркем немесе танымдық мәтінде автор айтқан ақпарат пен оқырман жасаған қорытындыны бөлек қарастыру сыни ойлаудың бастапқы дағдысын қалыптастырады.

Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының бастауыш сынып білім алушыларына арналған мәтіндер жинағында коммуникативтік дағдыларды дамытуға бағытталған мәтіндік жұмыс үлгілері берілген [1]. Осы мақалада мәтіналды, мәтіндік және мәтінсоңы әрекеттері бір әдістемелік жүйеге біріктірілді. Мақсат — мұғалімге оқушы жауабындағы «пікір — мәтіннен дәлел — түсіндіру» байланысын сабақ үстінде үйретуге болатын нақты жол ұсыну. Ұсынымдар авторлық әдістемелік модель болып табылады; сыныптағы әсерін анықтау үшін бөлек бақылау қажет.

Әдістемелік ұстаным және күтілетін нәтиже

Дәлелді сөйлеу деп бастауыш сынып жағдайында оқушының сұраққа өз ойын айтып, соған қатысты мәтін сөзін немесе оқиғасын көрсетіп, бұл дерек пікірін қалай растайтынын қарапайым тілмен түсіндіруін түсінеміз. «Көшетке су керек» деген жауап пікірді білдіреді. «Топырағы құрғақ екен» деген үзінді мәтін дерегін көрсетеді. «Сондықтан балалар су құюды таңдады» деген сөйлем олардың арасындағы байланысты ашады. Үш бөліктің біреуі түсіп қалса, мұғалім дайын қорытындыны айтпай, жетіспейтін бөлікті сұрақпен тапқызады.

Үш кезеңнің міндеттері өзара жалғасады. Оқуға дейін оқушы мәселені байқап, бастапқы болжам жасайды; оқу кезінде оның мәтінмен сәйкес келетінін тексереді; оқудан кейін дерекке сүйеніп тұжырымдайды және белгісіз қалған жайтты атайды. Осы реттілік оқушының алғашқы ойын өзгертуден қорықпауына көмектеседі: болжамның қате болуы оқу қатесі саналмайды, ал дәлелсіз тұжырымды қайта қарау оқу әрекетінің бір бөлігі болады.

3-сыныптағы сабақтың күтілетін нәтижесі: оқушы мәтіннен кемінде екі анық деректі табады; бір себеп-салдар байланысын түсіндіреді; мәтінге сүйенген тұжырымын жеке болжамынан ажыратады; қысқа ауызша не жазбаша жауапта пікірін бір дерекпен негіздейді. Бұл нәтижелерді бір мәтін аясында бақылауға болады. Сыныптың оқу қарқыны мен мәтінді қабылдауына қарай мұғалім сөйлем санын және қолдау көлемін бейімдейді.

Сабаққа арналған авторлық мәтін

«Мектеп ауласындағы жас көшеттің жапырағы солып қалды. Аружан топырағын ұстап көрді: құрғақ екен. Балалар көшеттің түбіне су құйып, келесі күндері оның күйін бақылауға келісті. Бір аптадан соң жапырағы сергек көрінді. Аружан өзгерісті күнделікке жазып қойды».

Бұл мәтін сабақ үшін арнайы құрастырылды. Мұнда бір мәселе, оны анықтауға қатысты белгі, балалардың әрекеті және кейінгі бақылау бар. Мәтін «суару ғана әсер етті» деп үзілді-кесілді айтпайды. Сондықтан ол анық деректі ықтимал түсіндіруден айыруға қолайлы. Мұғалім талқылауда табиғаттану тәжірибесінің ғылыми қорытындысы жасалып жатыр деп көрсетпейді: мәтін өзгерісті сипаттайды, ал оның барлық себебін дәлелдемейді.

Оқуға дейінгі кезең: сұрақ қою және болжам жасау

Мұғалім тақырыпты ашпай тұрып «Көшеттің жапырағы не себепті солуы мүмкін?» деген сұрақты ұсынады. Оқушылар жеке екі болжам жазады: мысалы, су аз болуы немесе күн сәулесінің жетіспеуі. Жұпта бір-бірінің ойын тыңдап, қандай бақылау қажет болатынын бір сөйлеммен айтады. Тақтаға «Біздің болжамымыз» және «Мәтіннен тапқанымыз» деген екі баған жазылады. Бірінші бағанға жауаптар тіркеледі, екіншісі әзірге бос қалады. Болжамдарды дұрыс-бұрыс деп бағаламай, олардың тексерілетін ой екенін нақтылау маңызды.

Осы кезеңде сөйлеуге тірек қажет балаға «Меніңше, көшет ... болуы мүмкін, себебі ...» деген сөйлем басы беріледі. Оқуға дайын оқушыдан екі ықтимал себептің қайсысын қандай дерек арқылы тексеруге болатыны сұралады. Мұндай саралау бәріне бір мәтінді оқыта отырып, жауаптың дербестік деңгейін өзгертеді. Екі минуттық бастапқы жазба кейінгі жауаппен салыстыру үшін сақталады.

Оқу кезіндегі кезең: деректі белгілеу және себепті түсіндіру

Мәтін алдымен тұтас оқылады; содан кейін оқушыға екінші рет өз бетімен қарап шығуға уақыт беріледі. Нұсқау нақты болуы керек: көшеттің бастапқы күйін бір сызықпен, Аружан байқаған белгіні екі сызықпен, балалардың ісін қоршаумен белгіле. Оқушы «жапырағы солып қалды», «топырағы ... құрғақ екен», «түбіне су құйып» тіркестерін тапқан соң, мәтін бөліктерін оқиға ретімен орналастырады. Бұл әрекет дерек іздеуді мазмұндаудан ажыратады.

Келесі сұрақтар дәлел сапасын біртіндеп арттырады: «Аружан нені байқады?» — ақпаратты табу; «Балалар неліктен су құйды?» — әрекетті белгімен байланыстыру; «Олар неге бір күнмен шектелмей бақылауды жалғастырды?» — мәтінге сүйенген түсіндіру. Соңғы сұраққа жауаптың бәрі мәтінде дайын күйінде тұрмайды. Сондықтан оқушы «олар өзгерісті білгісі келген болуы мүмкін» деп болжам жасағанын көрсетуі керек. Мұғалім оның сөзін «мәтінде тура айтылған» деп түзетіп жібермейді.

Жұптық жұмыста бірінші оқушы пікірін айтады, екіншісі «Мәтіннің қай жері соны көрсетеді?» деп сұрайды. Содан кейін рөлдер ауысады. Үлгі жауап: «Балалар көшетке су құйды, өйткені Аружан топырақтың құрғақ екенін байқады». Егер оқушы тек «көшет ауырды» десе, мұғалім «Қай сөзге қарап солай ойладың?» деп нақтылайды; егер «күн ыстық болды» десе, «Бұл мәтінде жазылған ба?» деп факт пен жорамалдың шекарасын көрсетеді.

Оқудан кейінгі кезең: тұжырымды тексеру және жазу

Оқушылар бастапқы екі болжамына қайта оралады. «Қай болжамды мәтін қолдайды? Қайсысын әзірге тексере алмаймыз?» деген сауалға жауап беріп, тақтаның екінші бағанын толықтырады. «Топырағы құрғақ екен» — тексерілген мәтін дерегі. «Күн сәулесі жетпеді» — бұл мәтінде расталмаған ықтимал себеп. Оқушы өз пікірін өзгерткен болса, өзгерістің себебін бір сөйлеммен айтады. Осылайша дұрыс жауаптан гөрі ойды тексеру жолы көрінеді.

Негізгі қорытынды сұрақ: «Суару көшеттің қалпына келуіне көмектесті деп айта аламыз ба?» Оқушы «Бір аптадан соң жапырағы сергек көрінді; бұл су құйғаннан кейінгі өзгеріс. Бірақ мәтін өзгерістің жалғыз себебі су екенін дәлелдемейді» дегенге жақын жауап құра алады. 3-сынып оқушысы үшін ықшам нұсқа да жарамды: «Су құйған соң көшеттің жапырағы сергек көрінді. Мәтінде басқа жағдайлар туралы айтылмаған». Мұнда дерек сақталып, дәлелденбеген себеп асыра айтылмайды.

Жазылым тапсырмасы үш сөйлемнен тұрады: «Менің ойымша, ... . Оған мәтіндегі ... деген дерек дәлел. Алайда мәтінде ... туралы айтылмаған». Жауаптарды көршісі үш сұрақпен тексереді: пікір түсінікті ме, мәтіннен дәлел келтірілді ме, жорамал факт ретінде жазылмады ма? Мұғалім бір-екі үлгіні автордың келісімімен талқылап, «дәлел мен пікірдің арасына қандай сөз қоссаң байланыс айқын болады?» деп түзету ұсынады.

Саралау және қалыптастырушы бағалау

Оқуда қолдауды қажет ететін оқушыға мәтін ірі қаріппен беріледі, негізгі үш әрекетті білдіретін сөздер алдын ала белгіленуі мүмкін. Мұғалім сөйлем бастауын немесе дерек табуға арналған екі нұсқалы сұрақты пайдаланады. Мұндай көмекте жауап оқушының өзі таңдаған сөзге негізделуі шарт. Жылдам орындаған оқушы екі түрлі түсіндіруді салыстырады: «Су құйғаннан кейін өзгерді» және «Тек су себеп болды». Ол екінші тұжырымды дәлелдеу үшін қосымша қандай бақылау керектігін айтады. Барлық оқушыға ортақ талап — мәтіндегі ақпаратты дәл жеткізу.

Бағалау үш айқын өлшеммен жүргізіледі. Біріншісі — нақты деректі табу: оқушы мәтіндегі белгі не әрекетті бұрмаламай атайды. Екіншісі — байланыс орнату: пікірінің неге сол дерекке сүйенетінін түсіндіреді. Үшіншісі — шектеуді тану: мәтінде жоқ себепті анық факт ретінде ұсынбайды. Әр өлшемді «орындады», «қолдаумен орындады», «әзірге орындамады» деп тіркеуге болады. Бұл белгі мұғалімге келесі сабақта қандай қолдау керегін анықтауға көмектеседі; оны зерттеу нәтижесі не стандартталған диагностика деп көрсетуге болмайды.

Қысқа кері байланыс жауаптың өзіне бағытталады: «Сен құрғақ топырақ туралы деректі дұрыс таптың; енді бұл балалардың әрекетін қалай түсіндіретінін қос», «Өз жорамалыңды атадың; оны мәтіндегі анық деректен бөлек көрсет». «Жарайсың» деген жалпы баға оқушыға келесі қадамын көрсетпейді. Сабақ басындағы болжам мен соңғы қорытындыны салыстырғанда мұғалім тек жауаптың өзгергенін емес, оның себебін мәтінге сүйеніп түсіндіре алғанын бақылайды.

Іске асыру және талдау шекарасы

Ұсынылған жұмысты бір сабақта 30–35 минуттық мәтінмен жұмыс бөлігі ретінде ұйымдастыруға болады: болжамға 5 минут, бірінші және екінші оқуға 10 минут, жұптық дәлелдеуге 7 минут, қорытынды жазуға 8 минут, кері байланысқа 5 минут. Бұл уақыт — әдістемелік бағдар; мұғалім сыныптың оқу жылдамдығына қарай реттейді. Жауаптарды жинағанда оқушы аты-жөнін жарияламай, бастапқы және соңғы екі жазбасын бір өлшеммен қарау тиімді. Мысалы, «дерек келтірді ме?» және «пікірмен байланыстырды ма?» деген белгілерді әр жазбаға бірдей қолданады.

Бір сабақта жақсы жауаптардың кездесуі әдістің ұзақ мерзімді тиімділігін өздігінен дәлелдемейді. Тұрақты ілгерілеуді байқау үшін мұғалім мазмұны басқа мәтіндермен бірнеше сабақта дәл сол өлшемдерді қолдана алады. Кей оқушы мәтіннен дәйек тапса да, ойын ауызша түсіндіруге уақыт сұрауы мүмкін; мұны дерек таба алмаумен шатастырмау керек. Тапсырманың мақсаты баланы бір ғана «дұрыс» сөйлемге үйрету емес, оқығанына қайта оралып, пікірін тексере алатын әрекет қалыптастыру.

Оқушы жауаптарын талдаудың практикалық үлгісі

Бірінші жазба: «Көшет су ішпегендіктен солды». Мұнда себеп көрсетілгенімен, оқушы мәтіндегі «топырағы құрғақ» деген бақылауды атамаған. Мұғалім «Сенің ойыңды қай сөйлем растайды?» деп сұрайды. Толықтырылған нұсқа: «Топырағы құрғақ болғандықтан, балалар су құйды». Бұл түзету оқушыны сөзбе-сөз көшіруге емес, мәтін дерегін өз ойымен байланыстыруға бағыттайды. Баланың бастапқы жауабын өшірмей, астына түзетілген сөйлемді жаздыру өзгерісті көруге мүмкіндік береді.

Екінші жазба: «Балалар су құйған соң көшет толық жазылды». Мұнда «толық жазылды» деген баға мәтіндегі «жапырағы сергек көрінді» деген деректен күштірек. Мұғалім «Автор нақты қандай өзгерісті жазды?» деп сұрайды. Оқушы «Бір аптадан соң жапырағы сергек көрінді» деп мәтінге қайта оралады. Содан кейін «су құйғаннан кейін жапырақтың күйі өзгергені байқалды» деп сақ тұжырым жасайды. Мұндай жұмыс сөз таңдаудың дәлел сапасына әсер ететінін қарапайым мысалмен көрсетеді.

Үшінші жазба: «Күннің ыстығынан солды, суарған соң жазылды». Мәтінде күннің ыстығы туралы мәлімет жоқ. Мұғалім «Күн ыстық болды деп ойлауыңа не түрткі болды? Мәтін осыны растай ма?» деп сұрайды. Оқушы «Күн ыстық болуы мүмкін, бірақ мәтінде ол айтылмаған» деп жорамалын бөлек белгілейді. Бұл жауапты мүлде жоққа шығарудың орнына оқушының балама түсіндіруін сақтап, оның дәлел мәртебесін нақтылайды. Осы айырмашылық кейін басқа мәтіндердегі ақпаратты тексеруге де қажет.

Мұғалім сынып жұмысының соңында үш жасырындандырылған жауапты іріктеп, әрқайсысына бір өлшемді қолдана алады. Бірінші жауапта дерек жетіспесе, екіншісінде дерек шектен тыс кеңейтілсе, үшіншісінде болжам факт ретінде айтылса, оқушылар қатенің әртүрлі екенін көреді. Жұптар өз жауаптарынан бір сөйлем таңдап, оны дәлел тұрғысынан жетілдіреді. Нәтижені талқылағанда баланың атын емес, сөйлемдегі нақты өзгерісті атау қауіпсіз әрі пайдалы сынып ахуалын қалыптастырады.

Қорытынды

Мәтінмен үш кезеңді жұмыс бастауыш сынып оқушысына алғашқы болжамнан мәтіндегі дерекке, одан негізделген пікірге өту жолын көрсетеді. Авторлық қысқа мәтінмен орындалатын тапсырмалар мұғалімге дәлелді сөйлеуді оқылым, айтылым және жазылым барысында жүйелі бақылауға мүмкіндік береді. Ұсынылған өлшемдер оқушының сөзін нақтылауға және келесі қолдау қадамын белгілеуге арналған. Үлгінің мектеп тәжірибесіндегі нәтижесін анықтау үшін оны бірнеше мәтінде қолданып, оқушы жауаптарының сапасын бірдей талаппен салыстыру қажет.

Әдебиеттер

1. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Бастауыш сынып білім алушыларының коммуникативтік дағдыларын қалыптастыруға арналған мәтіндер жинағы. Астана, 2026. 176 б.

2. 2–4 сыныптарға арналған «Әдебиеттік оқу» оқу бағдарламасына арналған әдістемелік нұсқаулық. — Астана: Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы, 2023. — 56 б.

3. Отарбаева, Қ. Бастауыш сынып білім алушыларының коммуникативтік құзыреттілігін дамыту: әдістемелік көмекші құрал. — Алматы, 2024.

Сапарбаева Жазира Сулейменовна

«М. Әуезов атындағы жалпы білім беретін мектеп»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Түркістан. Қазақстан