2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Рахманова Шахноза Пайзуллаевна 

Түркістан облысы Кентау қаласының

Қарнақ ауылы Шаш-төбе жалпы білім беретін мектептің

география пәні мұғалімі

Қазіргі білім беру жүйесінде цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні тиімді пайдалану – мұғалімнің кәсіби дамуының маңызды бағыттарының бірі. География пәні табиғи және қоғамдық үдерістерді кеңістіктік тұрғыдан зерттейтіндіктен, жасанды интеллектіні сабақта қолдану оқушылардың зерттеушілік, талдау, салыстыру және сыни ойлау дағдыларын дамытуға үлкен мүмкіндік береді. Мақалада география сабақтарында жасанды интеллект құралдарын қолданудың тиімді жолдары қарастырылады.

Түйін сөздер: география, жасанды интеллект, цифрлық технология, зерттеушілік дағды, цифрлық карта, Google My Maps, сыни ойлау, географиялық сауаттылық.

Кіріспе

XXI ғасыр – цифрлық технологиялар қарқынды дамып жатқан кезең. Бүгінде жасанды интеллект адам өмірінің көптеген саласына еніп, білім беру жүйесіне де жаңа мүмкіндіктер әкелуде. Мұғалім үшін жасанды интеллект дайын ақпарат беретін құрал ғана емес, оқу үдерісін ұйымдастыруға, оқушының қызығушылығын арттыруға және шығармашылық тапсырмалар әзірлеуге көмектесетін заманауи көмекші бола алады.

География пәнінің ерекшелігі – оқушы тек теориялық білімді меңгеріп қана қоймай, картамен жұмыс істеп, табиғи және әлеуметтік-экономикалық құбылыстарды салыстырып, олардың себеп-салдарын анықтап, қорытынды жасай білуі қажет. Осы тұрғыдан алғанда, жасанды интеллект пен цифрлық картографиялық технологияларды сабақпен байланыстырудың маңызы зор.

Жасанды интеллект – география мұғалімінің жаңа мүмкіндігі

ЖИ көмегімен мұғалім сабаққа қажетті көптеген материалдарды тиімді дайындай алады. Мысалы:

сабақ тақырыбына сәйкес проблемалық сұрақтар құрастыру;

деңгейлік және сараланған тапсырмалар әзірлеу;

мәтіндік ақпаратты кестеге айналдыру;

географиялық нысандарды салыстыруға арналған тапсырмалар жасау;

зерттеу жұмысының жоспарын құру;

оқушыларға арналған шығармашылық тапсырмалар дайындау;

сабақ соңындағы рефлексия сұрақтарын әзірлеу.

Мұнда маңызды қағида – ЖИ мұғалімді алмастырмайды, мұғалімнің мүмкіндігін кеңейтеді. Соңғы шешімді, ақпараттың дұрыстығын және тапсырманың оқу мақсатына сәйкестігін мұғалім анықтайды.

География сабағында ЖИ қолданудың тиімді жолдары

1. «ЖИ-зерттеуші» әдісі

Оқушыларға белгілі бір географиялық мәселе ұсынылады.

Мысалы:

«Қазақстандағы су тапшылығының негізгі себептері қандай? »

Оқушы ЖИ көмегімен мәселе туралы бастапқы ақпарат жинайды. Кейін алынған мәліметтерді оқулықпен, картамен және сенімді дереккөздермен салыстырып, өз қорытындысын жасайды.

Бұл әдіс оқушыға ақпаратты жай қабылдамай, оны тексеруге, талдауға және бағалауға үйретеді.

2. «Ақылды карта» тапсырмасы

Цифрлық карталарды, соның ішінде Google My Maps мүмкіндіктерін ЖИ-мен байланыстыра отырып, оқушылар белгілі бір географиялық нысандарды картаға орналастыра алады.

Мысалы, «Қазақстанның пайдалы қазбалары» тақырыбында оқушылар:

мұнай кен орындарын;

көмір бассейндерін;

темір кені орындарын;

мыс кен орындарын

картаға белгілеп, әр нысан туралы қысқаша ақпарат енгізеді.

Одан кейін ЖИ көмегімен нысандардың орналасу заңдылықтарын талдауға арналған сұрақтар құрастырады.

3. «Географиялық болжам» әдісі

ЖИ көмегімен оқушылар белгілі бір географиялық үдерістің болашақтағы ықтимал салдарын талдай алады.

Мысалы:

«Климаттың өзгеруі Қазақстанның ауыл шаруашылығына қалай әсер етуі мүмкін? »

Оқушылар климаттық өзгерістер, су ресурстары, ауыл шаруашылығы және халықтың орналасуы арасындағы байланысты анықтап, өз болжамдарын ұсынады.

Бұл тапсырма оқушының географиялық ойлау қабілетін және болжам жасау дағдысын қалыптастырады.

ЖИ және зерттеушілік дағды

Қазіргі оқушы ақпаратты дайын күйінде қабылдаушы емес, ақпаратты іздеп, саралап, дәлелдеп, жаңа қорытынды жасайтын зерттеуші болуы тиіс.

География сабағында мұны мынадай алгоритм арқылы ұйымдастыруға болады:

Сұрақ → Ақпарат іздеу → ЖИ көмегімен талдау → Деректі тексеру → Карта/кестемен салыстыру → Қорытынды → Өз ұсынысын жасау.

Мысалы, «Арал теңізінің экологиялық мәселесі» тақырыбында оқушы ЖИ-ден мәселенің себептері мен салдары туралы ақпарат алады. Кейін тарихи және қазіргі карталарды салыстырып, өзгерістерді анықтайды. Соңында Арал аймағының экологиялық жағдайын жақсартуға байланысты өз ұсынысын жасайды.

Мұғалімнің рөлі өзгере ме?

Жасанды интеллектінің білім беру саласына енуі мұғалімнің рөлін төмендетпейді. Керісінше, мұғалімнің бағыттаушы, сарапшы және ұйымдастырушы ретіндегі рөлін күшейтеді.

Мұғалім:

ақпарат берушіден – бағыттаушыға,

тапсырма құрастырушыдан – оқу ортасын ұйымдастырушыға,

бақылаушыдан – оқушының зерттеуіне жетекшілік етушіге айналады.

Сондықтан ЖИ-ді қолданудың басты мақсаты – технологияны көрсету емес, оны нақты оқу мақсатына қызмет ететін құралға айналдыру.

Қауіпсіз және жауапты ЖИ қолдану

ЖИ-ді қолдану барысында оқушыларға цифрлық қауіпсіздік пен академиялық адалдық қағидаларын түсіндіру қажет. Оқушы ЖИ ұсынған ақпараттың барлығын бірден дұрыс деп қабылдамауы керек.

«ЖИ айтты – демек, дұрыс» деген ұстанымның орнына:

«ЖИ ұсынды – мен тексердім – талдадым – дәлелдедім – өз қорытындымды жасадым»

деген ұстаным қалыптасуы маңызды.

Қорытынды

Жасанды интеллект – география пәнін оқытудың жаңа мүмкіндіктерін ашатын заманауи құрал. Оны цифрлық карталармен, интерактивті платформалармен және зерттеу әдістерімен тиімді үйлестіру оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың функционалдық, цифрлық және географиялық сауаттылығын дамытуға ықпал етеді.