2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Алматы қаласы, Жетісу ауданы

«Сүйінбай атындағы №143 мектеп-лицейі» КММ

Математика пәні мұғалімі

Әліш Алина Балтаханқызы

Аңдатпа

Қазіргі қоғамда мектеп түлегінен тек пәндік білімді меңгеру ғана емес, алған білімін күнделікті өмірде қолдана білу, ақпаратты талдау, өз бетінше шешім қабылдау, мәселені шешу, қарым-қатынас жасау және өзгермелі ортаға бейімделу қабілеті талап етіледі. Осыған байланысты білім беру үдерісіндегі маңызды міндеттердің бірі – оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту және оның негізінде өмірлік құзыреттілігін қалыптастыру.

Бұл мақалада функционалдық сауаттылықтың мазмұны, оның оқушының өмірлік құзыреттілігін қалыптастырудағы маңызы, мектептегі пәндік білімді өмірлік жағдаяттармен байланыстыру жолдары қарастырылады. Функционалдық тапсырмалардың ерекшеліктері талданып, оқу, математикалық, жаратылыстану-ғылыми, ақпараттық және қаржылық сауаттылықты қалыптастырудың нақты тәсілдері ұсынылады. Сонымен қатар оқушының алған білімін тәжірибеде қолдануына бағытталған тапсырмалардың үлгілері беріледі.

Кілт сөздер: функционалдық сауаттылық, өмірлік құзыреттілік, функционалдық тапсырма, математикалық сауаттылық, қаржылық сауаттылық, өмірлік дағды.

Кіріспе

Бүгінгі білім беру жүйесінің алдында тұрған негізгі міндеттердің бірі – өмірге дайын тұлға қалыптастыру.

Мектеп қабырғасында оқушы көптеген пәндерді оқиды. Ол формулаларды, ережелерді, анықтамаларды, тарихи оқиғаларды, ғылыми ұғымдарды меңгереді. Бірақ қазіргі қоғам үшін осы білімнің көлемі ғана жеткіліксіз.

Ең маңызды мәселе: Оқушы алған білімін өмірде қолдана ала ма?

Мысалы, оқушы пайызды есептеудің формуласын білуі мүмкін. Бірақ дүкендегі 30 пайыздық жеңілдіктің нақты қанша теңге екенін есептей алмаса, бұл білімнің өмірлік қолданысы төмен болады.

Оқушы мәтінді оқи алады. Бірақ келісімшарттағы маңызды ақпаратты ажырата алмаса, жарнамадағы ақпараттың шынайылығын бағалай алмаса немесе бірнеше дереккөзден қажетті мәліметті таңдай алмаса, оның оқу сауаттылығы жеткілікті деңгейде қалыптасты деп айту қиын.

Оқушы компьютерді қолдана алады. Бірақ интернеттен алынған ақпараттың сенімділігін тексермесе, жеке мәліметтерін қорғай алмаса, цифрлық ресурстарды жауапсыз пайдаланса, техникалық дағдының өзі жеткіліксіз.

Осыдан функционалдық сауаттылықтың негізгі мәні анық көрінеді:

Функционалдық сауаттылық – адамның алған білімін, дағдысын және тәжірибесін нақты өмірлік жағдайда тиімді қолдана алу қабілеті.

Демек, функционалдық сауаттылықты дамыту – оқушыны емтиханға ғана емес, өмірге дайындау.

1. Функционалдық сауаттылық не үшін қажет?

Функционалдық сауаттылықтың қажеттілігі қазіргі қоғамның өзгеруімен тікелей байланысты. Бұрын адам белгілі бір білімді меңгеріп, сол білімін ұзақ уақыт бойы пайдалана алатын. Қазіргі кезде ақпарат тез өзгереді, жаңа технологиялар пайда болады, еңбек нарығының талаптары өзгереді.

Сондықтан оқушыға: дайын білімді есте сақтау, ережені қайталау, алгоритмді механикалық орындау ғана жеткіліксіз. Ол жаңа жағдайда сол білімді пайдалана алуы керек. Мысалы, оқушыға бұрын кездеспеген есеп берілсе, ол:

«Бұл есепті біз дәл осылай шығарған жоқпыз» деп тоқтап қалмауы керек.

Керісінше:

«Мен қандай білімімді осы жағдайға қолдана аламын?» -деп ойлануы қажет.

Бұл – функционалдық сауаттылықтың негізгі белгісі.

2. Функционалдық тапсырмаларды құрастырудың негізгі ерекшеліктері

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда тапсырманың мазмұны мен құрылымы ерекше маңызға ие. Оқушының тек теориялық білімін тексеруге бағытталған дәстүрлі тапсырмалардан айырмашылығы, функционалдық тапсырмалар білімді нақты өмірлік жағдайда қолдануға, мәселені талдауға және өздігінен шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Сондықтан мұндай тапсырмаларды құрастыру барысында бірнеше маңызды талапты ескерген жөн.

Біріншіден, функционалдық тапсырма нақты өмірлік жағдаятпен байланысты болуы қажет. Тапсырма оқушының күнделікті өмірінде кездесуі мүмкін мәселелерге негізделген жағдайда оның практикалық маңызы арта түседі. Мысалы, отбасы бюджетін жоспарлау, тауар бағасын салыстыру, жеңілдікті есептеу, қажетті ақпаратты таңдау, саяхат бағытын жоспарлау немесе белгілі бір мәселенің тиімді шешімін анықтау сияқты жағдаяттар оқушыға алған білімінің өмірмен байланысын түсінуге мүмкіндік береді.

Екіншіден, тапсырма оқушыға дайын шешу алгоритмін ұсынбауы керек.
Оқушы мәселені өз бетінше талдап, оны шешу үшін қандай білім мен дағдыны қолдану керектігін өзі анықтағаны маңызды. Бұл тәсіл оқушыны дайын үлгіні қайталауға емес, алған білімін жаңа жағдайға бейімдеп қолдануға үйретеді.

Үшіншіден, функционалдық тапсырма бірнеше өзара байланысты әрекетті қамтуы тиіс. Оқушы тапсырманы орындау барысында ақпаратты оқып, қажетті мәліметті анықтап, оны талдап, есептеп немесе салыстырып, соңында белгілі бір шешім қабылдауы мүмкін. Яғни тапсырманың орындалу барысы шартты түрде: оқу → түсіну → талдау → қолдану → салыстыру → шешім қабылдау → қорытынды жасау ретінде ұйымдастырылады. Мұндай құрылым оқушының бір ғана білімін емес, бірнеше дағдысын қатар дамытуға мүмкіндік береді.

Төртіншіден, тапсырма оқушының өз шешімін түсіндіруіне және дәлелдеуіне мүмкіндік беруі қажет. Функционалдық сауаттылықтың маңызды көрсеткіштерінің бірі – оқушының дұрыс жауапты табуымен қатар, сол жауапқа қалай келгенін түсіндіре алуы. Сондықтан тапсырма соңында «Неліктен осындай шешім қабылдадың?», «Жауабыңды қандай дәлелдермен негіздей аласың?», «Басқа шешім ұсынуға бола ма?» сияқты сұрақтарды қолдану тиімді. Бұл оқушының сыни және логикалық ойлау қабілетін дамытуға ықпал етеді.

Бесіншіден, тапсырма соңында рефлексия ұйымдастырылғаны жөн.
Оқушы орындаған жұмысын талдап, алған білімінің өмірдегі маңызын түсінуі қажет. Осы мақсатта «Бүгінгі тапсырмада қандай білімімді қолдандым?», «Бұл білімді күнделікті өмірде қай жағдайда пайдалана аламын?», «Тапсырманы орындау барысында қандай қиындық кездесті және оны қалай шештім?» деген сұрақтарды ұсынуға болады.

Осылайша функционалдық тапсырма – оқушының белгілі бір тақырыпты қаншалықты меңгергенін ғана анықтайтын құрал емес, оның білімін өмірлік жағдаятта қолдануына, мәселені өздігінен шешуіне, шешімін дәлелдеуіне және өз әрекетіне рефлексия жасауына мүмкіндік беретін педагогикалық құрал. Сондықтан функционалдық тапсырманың басты мақсаты – оқушыны «дұрыс жауапты табуға» ғана емес, «өмірлік жағдайда дұрыс шешім қабылдауға» үйрету.

3. Математикадағы функционалдық сауаттылық

Математика пәні – оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруға мүмкіндік беретін негізгі пәндердің бірі. Себебі математикалық білім мен дағдылар адамның күнделікті өмірінде үнемі қолданылады. Ақша қаражатын жоспарлау, тауар бағасын салыстыру, жеңілдікті есептеу, уақыт пен қашықтықты анықтау, шығынды есептеу сияқты көптеген өмірлік жағдаяттар математикалық ойлауды қажет етеді.

Сондықтан математика сабағында оқушыға тек формула мен есептеу тәсілдерін үйретумен шектелмей, алған білімін нақты өмірлік жағдайда қолдануға мүмкіндік беретін функционалдық тапсырмаларды жүйелі түрде ұсыну маңызды.

Мысалы, төмендегідей жағдаяттық тапсырманы қарастырайық:

Жағдаяттық тапсырма

Дүкенде бағасы 12 000 теңге болатын аяқ киімге 25% жеңілдік жарияланды.

1. Жеңілдік мөлшерін есептеңіз.
2. Аяқ киімнің жеңілдіктен кейінгі бағасын анықтаңыз.
3. Егер сізде 10 000 теңге болса, осы аяқ киімді сатып ала аласыз ба?
4. Жауабыңызды есептеулер арқылы түсіндіріңіз.

Бұл тапсырманың ерекшелігі – оқушы тек 25%-ды есептеп қана қоймайды. Ол алған математикалық білімін нақты өмірлік жағдайға қолданады, нәтижені талдайды және өз мүмкіндігіне байланысты шешім қабылдайды.

Тапсырманы орындау барысында оқушы: пайызды есептейді → жаңа бағаны анықтайды → өз қаражатын салыстырады → нәтижені талдайды → шешім қабылдайды → жауабын дәлелдейді.

Осылайша, қарапайым математикалық есеп өмірлік жағдаятты шешуге бағытталған функционалдық тапсырмаға айналады. Мұндай тапсырмалар оқушының математикалық білімін практикалық тұрғыдан қолдануына, өздігінен ойлануына, салыстыру және талдау дағдыларын дамытуына ықпал етеді.

Демек, математикадағы функционалдық сауаттылықтың негізгі мақсаты – оқушының «есепті шығара алуын» ғана емес, математикалық білімін күнделікті өмірде тиімді пайдаланып, негізделген шешім қабылдай алуын қалыптастыру.

4. Қаржылық сауаттылық арқылы өмірлік құзыреттілікті қалыптастыру

Қаржылық сауаттылық – оқушының қазіргі және болашақ өмірінде қажетті маңызды құзыреттердің бірі. Қаражатты дұрыс жоспарлау, қажетті және артық шығындарды ажырату, өз мүмкіндігін бағалау, қаржылық шешім қабылдау сияқты дағдыларды мектеп қабырғасынан бастап қалыптастыру оқушының дербестігі мен жауапкершілігін арттырады.

Осы бағытта сабақ барысында оқушыны күнделікті өмірде кездесетін қаржылық жағдаяттарға негізделген тапсырмалар арқылы ойландыру тиімді.

Мысалы, жағдаяттық тапсырма:

Сізде бір айға арналған 50 000 теңге қаражат бар. Ай ішінде жол ақысына 10 000 теңге, тамаққа 20 000 теңге, оқу құралдарына 8 000 теңге жұмсау қажет. Қалған қаражатты қалай жоспарлар едіңіз? Өз жоспарыңызды негіздеңіз.

Бұл тапсырманы орындау барысында оқушы ең алдымен міндетті шығындардың жалпы көлемін анықтайды. Содан кейін қолында қалатын қаражатты есептеп, оны қандай мақсаттарға бағыттау тиімді екенін өз бетінше шешеді.

Оқушының әрекеті мынадай жүйемен жүзеге асады: есептеу → шығындарды талдау → басымдықтарды анықтау → қаражатты жоспарлау → шешім қабылдау → өз шешімін дәлелдеу.

Бұл тапсырманың маңызды ерекшелігі – оның бір ғана дұрыс жауабының болмауы. Әр оқушы қалған қаражатын өз қажеттілігіне қарай әртүрлі жоспарлауы мүмкін. Мысалы, бір оқушы қаражаттың бір бөлігін жинақтауды ұсынса, екіншісі күтпеген шығындарға қалдыруды, үшіншісі оқуына қажетті қосымша құралдарға жұмсауды таңдауы мүмкін.

Мұндай тапсырмаларда мұғалім үшін оқушының тек есептеу нәтижесі емес, қабылдаған шешімінің негізділігі маңызды. Сондықтан оқушыдан:

«Неліктен қаражатыңды дәл осылай бөлдің?»
«Қай шығынды бірінші орынға қойдың және не себепті?»
«Күтпеген жағдай туындаса, жоспарыңды қалай өзгертесің?»

деген сұрақтарға жауап беруін сұрауға болады.

Осы арқылы оқушы тек математикалық есептеуді меңгеріп қана қоймай, қаржыны тиімді басқару, жауапкершілікпен шешім қабылдау, өз әрекетін жоспарлау және оның нәтижесін бағалау дағдыларын қалыптастырады.

Демек, қаржылық сауаттылықты дамыту – оқушыны тек ақшаны есептеуге емес, қолда бар мүмкіндікті дұрыс бағалап, саналы таңдау жасап, өз шешімі үшін жауапкершілік алуға үйретудің тиімді жолы. Бұл дағдылар оқушының өмірлік құзыреттілігінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

Функционалдық сауаттылық – оқушының алған білімін өмірлік жағдайда тиімді қолдануына мүмкіндік беретін маңызды дағды. Оқушы білімді меңгеріп қана қоймай, оны түсініп, талдап, нақты жағдайда пайдаланып, өз бетінше шешім қабылдай білуі қажет.

Сондықтан қазіргі мұғалімнің басты міндеті – оқушыға дайын білім берумен шектелмей, сол білімді өмірде қолдануға, өз ойын дәлелдеуге және жауапкершілікпен шешім қабылдауға үйрету. Осындай жүйелі жұмыс нәтижесінде оқушының дербестігі, сыни ойлауы және өмірлік құзыреттілігі қалыптасады.

Яғни функционалдық сауатты оқушы – білімін өмірмен байланыстыра алатын, мәселені өздігінен шешетін және қабылдаған шешіміне жауап бере алатын тұлға.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана, 2022.

2. Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы. – Астана, 2023.

3. OECD. PISA 2022 Results. Volume I: The State of Learning and Equity in Education. – Paris: OECD Publishing, 2023.

4. Назарбаев Зияткерлік мектептері. Функционалдық сауаттылықты дамытуға арналған әдістемелік материалдар. – Астана.

5. Әбілқасымова А.Е., Кучер Т.П., Жұмағұлова З.А. Математиканы оқыту әдістемесі. – Алматы: Мектеп.

6. Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика, 1991.

7. Блум Б.С. Таксономия целей обучения. – Москва, 1981.

8. Полат Е.С. Современные педагогические и информационные технологии в системе образования. – Москва: Академия, 2010.