Аннотация. Мақалада 7-сынып Қазақстан тарихының «XVIII ғасырдың басындағы Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы» тақырыбы негізінде тарихи карта, оқулық мәтіні және жасанды интеллект ұсынған түсіндірмені салыстыру үлгісі берілді. 2025 жылғы тарих оқулығының нақты 4–5-беттері мен Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының жасанды интеллект қолдану жөніндегі әдістемелік ұсынымдары талданды. Оқушылар карта аңызын оқиды, кеңістікке қатысты мәліметті мәтінмен тексереді, жасанды жауаптағы жалпылауды түзетеді және дәлелдің қай дереккөзден алынғанын көрсетеді. Сабақ барысы, тапсырмалар, саралау және қалыптастырушы бағалау өлшемдері ұсынылады. Мақалада жүргізілмеген тәжірибе нәтижелері дерек ретінде көрсетілмейді.

Түйін сөздер: Қазақстан тарихы, тарихи карта, дереккөз, жасанды интеллект, тарихи ойлау, дәлел.

Кіріспе

Тарих сабағында оқушы «Қазақ хандығына сыртқы қауіп төнді» деген сөйлемді есте сақтай алады. Бірақ қауіптің қай бағыттан келгенін картадан көрсетіп, ішкі саяси жағдаймен байланысын түсіндірмесе, бұл ақпарат дәлелді пайымға айналмайды. Қазір жасанды интеллект (бұдан әрі — ЖИ) тарихи оқиғаларды бірден жинақтап беруге қабілетті, бірақ жинақы жауапта уақыт, географиялық бағыт және дереккөздің шегі көмескіленуі мүмкін. 7-сыныпта осы тәуекелді оқушының тарихи картаны оқып, дайын жауапты тексеру тапсырмасына айналдыру өзекті.

Т. Омарбеков және авторлар жазған «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғғ.)» оқулығының алғашқы параграфы XVIII ғасырдың басындағы ішкі және сыртқы саяси жағдайды сипаттайды. 4-бетте Тәуке хан дәуірінің соңындағы ішкі алауыздық мәселесі айтылады; 5-бетте көрші мемлекеттерге қатысты сыртқы қауіп түсіндіріліп, қауіп бағыттарының шартты белгілері бар карта ұсынылады [1, 4–5-бб.]. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының 2025 жылғы әдістемелік ұсынымы тарихта ЖИ-ді мазмұнды құрылымдау мен деректерді салыстыруға көмекші құрал ретінде қарастырып, тарихи қорытындыны педагог бақылауында тексеруді талап етеді [2]. Мақала мақсаты — осы екі материалды пайдаланып, оқушының карта мен мәтіннен тарихи дәлел келтіру жолын көрсету.

Дерекпен жұмыс істеу кезінде АҚШ Конгресі кітапханасының талдау құралы байқау, ойлану және сұрақ қоюды ажыратады [3]. Digital Inquiry Group тарихты оқуда дереккөзді анықтау, тарихи контексті белгілеу, басқа материалмен салыстыру және мұқият оқуды ұсынады [4]. UNESCO генеративті ЖИ-ді білім беруде адам жетекшілігімен, оқушының жасына сай әрі деректерін қорғай отырып қолдануды ұсынады [5]. Бұл тәсілдер Қазақстан тарихының мазмұнын алмастырмайды: сабақтағы уақыт пен аймақ жөніндегі тұжырымдар нақты оқулық картасы мен мәтіні арқылы тексеріледі.

Сабақ нысаны мен дереккөздердің мәртебесі

Мақалаға негіз болған бөлім — «XVIII ғасырдың басындағы Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы» [1, 4–5-бб.]. Оқулық мәтіні оқытуға арналған екінші реттік тарихи баяндау, ал 5-беттегі карта — сол баяндауды көрнекілейтін оқу картасы. Оларды XVIII ғасырдан сақталған түпнұсқа архив құжаты немесе сол дәуірде жасалған карта деп атауға болмайды. Бұл айырым маңызды: карта ғасыр басындағы саяси кеңістікті ұғындыруға жарайды, бірақ кез келген жебе нақты бір шайқастың күні мен бағытын өздігінен дәлелдемейді. ЖИ жасаған жауап болса, тарихи дереккөздің өзі емес; ол оқушы талдайтын және тексеретін қосымша мәтін.

Оқулықтың 4-бетіндегі ішкі жағдай туралы үзіндіде Тәуке хан заманында бірлікке ұмтылыс болғаны, бірақ ішкі алауыздық толық жойылмағаны айтылады. 5-бетте сыртқы қауіптің күшейгені, көрші күштердің әр бағыттан ықпал етуге ұмтылғаны баяндалады. Картаның аңызында түрлі жебелер мен өңірлер бөлек түспен және атаумен көрсетілген [1, 4–5-бб.]. Тарихи ойлаудың өзегі — «ала ауыздық күшейді» және «сырттан қатер төнді» деген екі тұжырымды себеп пен жағдай ретінде бірге талдау; олардың арасындағы байланысты айтқанда мәтін бергеннен артық абсолютті тұжырым қоспау.

Сабақ мақсаты: оқушы оқулық мәтінінен ішкі жағдайға қатысты екі мәліметті табады; карта аңызы мен географиялық бағытын пайдаланып сыртқы қауіпке қатысты екі мысал атайды; ЖИ түсіндірмесіндегі екі асыра жалпылауды анықтайды; соңында қорытындысын «мәтін — карта — түсіндіру» ретімен негіздейді. Оқу мақсатының ресми кодын мұғалім сыныбының қолданыстағы оқу бағдарламасына сәйкес белгілейді. Бұл мақала кодты басқа сыныптың бағдарламасынан шамалап көшірмейді.

Картаны оқудың нақты тапсырмасы

Мұғалім оқулықтың 5-бетіндегі «XVIII ғасырдың басындағы қазақ даласына көрші елдерден төнген қауіп бағыттары» картасын көрсетеді [1, 5-б.]. Алдымен карта атауы мен аңызын бірге оқиды: түспен көрсетілген аумақты сол түстегі жебемен шатастырмау керектігін түсіндіреді. Жұптық тапсырмадағы бірінші сұрақ: «Картада жоңғарлар қандай белгімен берілген? Олардың бағытталған жебелері қазақ даласының қай шетінен көрінеді?». Екінші сұрақ: «Сібір казактары мен башқұрттар картада қай жақтан көрсетілген? Оны атаулар мен бағытқа сүйеніп сипатта». Үшінші сұрақ: «Жебелерден басқа қандай шартты белгі бар және ол нені көрсетеді?». Әр жауапта картадағы атау мен белгі аталуы шарт.

Оқушы «шығыстан жоңғар қаупі көрінеді» деген қорытындыны картадағы «Жоңғар хандығы» атауы, шығыс жақтағы жебелер мен карта аңызын қатар қарап шығарады. Солтүстікте және батысқа жақын аумақта көрсетілген өзге көршілерді де өз жебесімен сәйкестендіреді. Мұғалім «әрбір көрсетілген күш бір күні бір уақытта бірдей шабуыл жасады» деген ойды картадан шығармайды: карта қауіпті бағыттарды жинақтап береді, оқиғалардың дәл күні мен қарқынын жеке-жеке көрсетпейді. Оқушы картаға сүйеніп айтылатын қорытындының шегін осылай түсінеді.

Мәтінмен салыстыру кезінде мұғалім «Картадан нені көрдік? Оқулық мәтіні нені қосып түсіндіреді?» деп сұрайды. Карта кеңістікті, жебенің бағытын, көрші күштердің орналасуын көрсетеді. Мәтін саяси жағдайға байланысты уақыт пен ішкі алауыздықты түсіндіреді [1, 4–5-бб.]. Мысалы, «Ішкі бақталастық сыртқы қатерді қалай қабылдауға әсер етуі мүмкін?» деген сұраққа оқушы мәтін ішіндегі берілген байланысты айтып, кейін бұл — оқулық мәтінін талдаудан туған түсіндіру екенін белгілейді. Бір ғана карта оқушының себеп-салдар туралы толық жауабын қамтамасыз етпейді [3; 4].

Оқулық картасын бірден «түпнұсқа дерек» деу орнына оқушылар жұмыс парағының жоғарғы жағына «оқу картасы, 2025 жылғы оқулық» деп белгілейді. Екі бөлек дереккөздің авторы мен уақыты кім екені сұралғанда, бірінші жауап — қазіргі оқулық авторлары, ал ЖИ жауабының авторы нақты тарихи куә емес екені айтылады. Мұндай қарапайым сұрақ дереккөздің мәртебесін түсінуге көмектеседі. Егер мұғалім кейін XVIII ғасырдағы жазба куәлікті енгізсе, оны осы картадан бөлек дерек ретінде таныстырып, шыққан жылын көрсетеді.

ЖИ түсіндірмесін тексеру үлгісі

Мұғалім сабаққа алдын ала мына төрт сөйлемді құрастырады: «XVIII ғасырдың басында Қазақ хандығының ішкі бірлігіне қатысты қиындықтар болды. Шығыстан жоңғар қаупі төнді. Қазақ даласына сыртқы қауіп тек шығыстан келді. Тәуке хан тұсында ішкі алауыздық түгел жойылғандықтан, елге сыртқы саясатты үйлестіру оңай болды». Бұл мәтін — талдауға арналған авторлық қате аралас үлгі, нақты ЖИ сервисі берген жауап немесе тарихи құжаттан алынған дәйексөз емес. Бірінші және екінші сөйлем оқулыққа сүйеніп талқыланады; үшінші және төртінші сөйлемді оқушылар оқулық картасы мен мәтініне қарсы тексереді.

Тексерудің бірінші қадамы: әр сөйлемнің тұсына «мәтін», «карта», «екеуі» немесе «дәлелсіз» белгісі қойылады. «Сыртқы қауіп тек шығыстан келді» дегендегі «тек» сөзі 5-беттегі бірнеше тараптан көрсетілген қауіп бағыттарымен үйлеспейді. «Ішкі алауыздық түгел жойылды» дегендегі «түгел» сөзі 4-беттегі алауыздық толық жойылмағаны туралы баяндауға қайшы. Екі жағдайда да оқушы сөйлемнің бәрін жоймай, қате жалпылау жасаған бөлігін нақтылап түзетеді: «Шығыстан жоңғар қаупі төнгенімен, картада өзге бағыттар да көрсетілген»; «Тәуке хан билігі кезінде бірлікке ұмтылыс болған, бірақ ішкі алауыздық толық жойылмаған» [1, 4–5-бб.].

Екінші қадам — мұғалімнің жетелеуші сұрағы: «Бұл сөйлемді қай материал растайды? Онда нақты не жазылған немесе көрсетілген?». Балалар «картада көрсетілген» деп жалпыламай, карта аңызындағы белгі мен тақырыпты атайды. Қате жауапты түзетудің өлшемі көркем сөйлеу емес, дәлелдің тексерілуі. ЖИ өзі дереккөзге сілтеме берсе де, оқушы оның сілтемесінің шынымен бар-жоғын және сәйкес мәтінге апаратынын тексеруі керек [2; 4]. Мұғалім мәтінде жоқ дәйексөзді тарихи қайраткердің сөзі етіп бермеуді арнайы ескертеді.

ЖИ-ді қолдану мұғалімнің бақылауында қалады: сөйлемдер сабақ басталғанша оқулықпен тексеріледі, қажет болса баспа парағында беріледі; оқушылар ашық сервиске тіркелуге немесе жеке деректерін енгізуге міндеттелмейді. Сөйтіп карта мен мәтін сабақтың негізгі мазмұны, ал ЖИ жауабы салыстыруға арналған нысан болады. Қауіпсіздік пен жас ерекшелігін ескеру UNESCO ұсынған адам жетекшілігі қағидасымен үйлеседі [5].

Сабақ құрылымы мен саралау

45 минуттық сабақта кіріспе мен «қауіп» ұғымын нақтылауға 5 минут бөлінеді. Оқулықтың 4-бетінен ішкі жағдайға қатысты екі деректі тауып белгілеуге 8 минут, 5-беттегі картаның аңызын оқуға және жұптық үш сұраққа жауап жазуға 10 минут беріледі. Келесі 9 минутта ЖИ жауабының төрт сөйлемі дереккөздерге сәйкестендіріледі; 9 минутта оқушы өзінің екі дәлелді қорытындысын жазады. Соңғы 4 минутта өзара тексеру мен шығу парағы орындалады. Кезеңдердің қосындысы 45 минут, ал оқулық нұсқасының көлемі басқа болса, мұғалім оқу уақытын соған сай өзгерте алады.

Қолдауды қажет ететін оқушыға қысқа тірек беріледі: «картадағы белгі — ...; мәтіндегі мәлімет — ...; сондықтан мен ... деп ойлаймын». Жебелерді тану қиын болса, мұғалім аңыздағы екі түсті алдын ала көрсетеді, бірақ оқушының орнына географиялық қорытынды жасамайды. Негізгі деңгейдегі оқушы үш бағытты салыстырып, ЖИ сөйлеміндегі бір асыра жалпылауды түзетеді. Ал ілгері деңгейдегі оқушы «карта не дәлелдей алады, нені дәлелдей алмайды?» деген сұраққа жауап жазады және мәтін мен картаның өзара толықтыруын сипаттайды. Барлық оқушы бір тарихи мәселені қарастырады, тек қолдаудың түрі өзгереді.

Жұптық өзара тексерудің өлшемдері: карта белгісі мен көрші күштің атауы сәйкестендірілген бе; ішкі саяси жағдай мәтінмен негізделген бе; ЖИ жауабындағы «тек», «түгел» тәрізді абсолют сөздер қайта қаралған ба; қорытындыда дерек пен интерпретация ажыратылған ба. Сыныпта пікір әртүрлі болуы мүмкін, бірақ географиялық бағыт немесе оқулықта жазылған нақты дерек туралы жауаптың дұрыстығы тексеріледі. Мұғалім пікір алуандығын тарихи дәлдікпен үйлестіреді.

Бағалау және нәтижені анықтау

Қалыптастырушы бағалауға төрт дескриптор ұсынылады: 1) оқулықтың 4-бетінен ішкі жағдайға қатысты екі нақты мәлімет табады; 2) 5-бет картасынан кемінде екі бағытты аңыз белгісімен дұрыс байланыстырады; 3) ЖИ үлгісіндегі екі асыра жалпылауды оқулыққа сүйеніп түзетеді; 4) ішкі және сыртқы жағдайдың байланысы туралы бір қорытындысын екі материалға сүйеніп жазады. Бұлар мақалада ұсынылған сабақтық дескрипторлар, міндетті ресми бағалау шкаласы емес. «Орындалды», «дәлелді толықтыру қажет», «қайта қарау керек» деген қысқа кері байланыс жеткілікті.

Шығу парағы екі сөйлемнен тұрады: «Оқулық картасынан мен ... байқадым, мұны ... белгісі көрсетті» және «ЖИ жауабындағы ... тұжырымын ... беттегі мәтін/картамен тексеріп түзеттім». Оқушының сабақ басындағы «сыртқы қауіп қайдан келді?» жауабымен осы парақ салыстырылса, оның нақты бағытты көруі мен дәлел келтіруіндегі өзгеріс байқалады. Сыныпта шынайы бастапқы және соңғы жұмыс жиналмағандықтан, осы мақала әдістің нәтижелілігін пайызбен не ойдан шығарылған оқушы саны арқылы дәлелдемейді.

Қорытынды

7-сынып тарих оқулығының 4–5-беттеріндегі мәтін мен карта XVIII ғасыр басындағы ішкі және сыртқы саяси жағдайды бірлесіп талдауға мүмкіндік береді [1]. Академияның әдістемелік ұсынымы ЖИ-ді тарихи ақпаратты жүйелеуге көмектесетін құрал деп қарастырып, мазмұнды тексеруді мұғалімге жүктейді [2]. Ұсынылған жұмыста оқушы алдымен картаның аңызын оқиды, одан кейін мәтінмен салыстырады, соңында ЖИ жауабындағы «тек» пен «түгел» секілді жалпылауларды түзетеді. Осындай бірізділік дереккөздің мүмкіндігі мен шегін танып, дәлелге сүйенген тарихи пайым құруға жағдай жасайды. Оның сыныптағы әсерін оқушының жазбаша дәлелі бойынша ғана бағалауға болады.

Әдебиеттер

[1] Омарбеков Т., Хабижанова Г. Б., Қартаева Т. Е., Ноғайбаева М. С., Әбікенова Г. Е. Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғғ.): жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-басылым. Алматы: Мектеп, 2025. 200 б.

[2] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. 5–11-сыныптарда «Қазақстан тарихы» оқу пәнін оқуда және оқытуда жасанды интеллектіні қолдану бойынша әдістемелік ұсынымдар. Астана, 2025. 32 б.

[3] Library of Congress. Teacher’s Guides and Analysis Tool: Getting Started with Primary Sources. https://www.loc.gov/programs/teachers/getting-started-with-primary-sources/guides/

[4] Digital Inquiry Group. Historical Thinking Chart. https://www.inquirygroup.org/history-lessons/historical-thinking-chart

[5] UNESCO. Guidance for generative AI in education and research. Paris, 2023. https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research  

Кәдірберді Гүлмира Оразбайқызы

«М. Әуезов атындағы жалпы білім беретін мектеп»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Түркістан. Қазақстан