Қазіргі кезде тарих пәнін оқытуда оқушының сабаққа қызығушылығын арттыру, тарихи оқиғаларды саналы түсінуі және алған білімін өмірмен байланыстыра білуі маңызды деп есептеймін. Тарих сабағы тек даталар мен есімдерді жаттаумен шектелмеуі керек. Оқушы тарихи оқиғалардың себептерін түсініп, деректерді салыстырып, өз пікірін дәлелдей алуы қажет.

Сондықтан өз сабақтарымда дәстүрлі түсіндіру әдістерімен қатар, оқушыны белсенді әрекетке тартатын заманауи тәсілдерді қолдануды жоспарлаймын. Мысалы, интерактивті карталар, қысқа бейнематериалдар, онлайн викториналар, топтық зерттеу және тарихи пікірталастар сабақтың мазмұнын түсінікті әрі қызықты етуге көмектеседі. Сонымен бірге кез келген цифрлық құралды сабақ мақсатына сәйкес таңдап, ұсынылған ақпараттың дұрыстығын тексеру қажет. ЮНЕСКО цифрлық технологиялар білім алу мүмкіндіктерін кеңейте алатынын, алайда оларды педагогикалық мақсатпен қолдану маңызды екенін атап көрсетеді [1].

Қазіргі оқушылардың ақпаратты әртүрлі форматта қабылдауына байланысты оқыту әдістерін түрлендіру қажеттілігінде. Заманауи тәсілдерді дұрыс қолдану оқушының сабаққа қатысуын жандандырып, тарихи мазмұнды тереңірек меңгеруіне жағдай жасайды.

Тарих сабақтарында оқушы білімін арттыру үшін қолдануға болатын заманауи әдістерді қарастырып, оларды өз тәжірибемде пайдалану жолдарын үнемі іздеу мұғалімнің міндеті. Ол үшін цифрлық ресурстардың мүмкіндіктерін қолдануымыз керек.

Тарих сабағында цифрлық технологияларды қолдану оқушыларға ақпаратты тек мәтін арқылы емес, карта, сурет, бейне және интерактивті тапсырмалар арқылы да меңгеруге мүмкіндік береді. Мен цифрлық ресурстарды сабақтың мақсатына қарай пайдаланар едім: жаңа тақырыпты түсіндіруде көрнекілік ретінде, бекіту кезінде тапсырма ретінде, ал сабақ соңында білімді тексеру үшін қолдануға болады [1; 2].

Біріншіден, Kahoot! немесе Quizizz платформалары арқылы шағын викторина ұйымдастыруға болады. Мысалы, «Қазақ хандығының құрылуы» тақырыбынан кейін оқушыларға тарихи тұлғаларды оқиғалармен сәйкестендіру, даталарды ретімен орналастыру және себеп-салдарды анықтау сұрақтарын ұсынар едім. Мұндай тапсырма оқушылардың білімін жылдам тексеруге көмектеседі. Дегенмен мен викторинаны тек жарыс ретінде емес, қай сұрақтар қиындық туғызғанын анықтап, сол тақырыпты қайта түсіндіру құралы ретінде қолданар едім.

Екіншіден, интерактивті тарихи карталарды пайдалануды тиімді деп санаймын. Мысалы, Ұлы Жібек жолын өткен кезде оқушылар картадан негізгі қалаларды белгілеп, олардың сауда мен мәдени байланыстардағы маңызын түсіндіреді. Ал мемлекеттердің аумағы өзгерген кезеңдерді қарастырғанда, карталарды салыстырып, өзгерістердің себептерін талқылайды. Бұл әдіс оқушыға тарихи оқиғалардың кеңістікте қалай өрбігенін түсінуге көмектеседі.

Үшіншіден, виртуалды музейлер мен тарихи орындардың онлайн көрмелерін қолдануға болады. Сабақта тарихи жәдігердің суретін көрсетіп, оқушылардан оның қандай мақсатта пайдаланылғанын, қай кезеңге жататынын және ол туралы қандай қорытынды жасауға болатынын сұрар едім. Осылайша оқушылар тарихи мұраны тек сурет ретінде көрмей, оны зерттеу нысаны ретінде қарастырады.

Төртіншіден, жасанды интеллектіні көмекші құрал ретінде пайдалануды жоспарлауға болады. Ол тақырып бойынша сұрақтар дайындауға немесе күрделі мәтінді түсінікті тілмен түсіндіруге көмектеседі. Бірақ жасанды интеллект берген ақпаратты дайын ақиқат ретінде қабылдамай, оқулықпен және сенімді тарихи дереккөздермен салыстыруды оқушыларға міндетті түрде ескертер едім.

Цифрлық ресурстармен бірге оқушыны ойлануға, талқылауға және өз бетінше ізденуге үйрететін әдістерді де қолдану маңызды. Өз сабақтарымда оқушының тек тыңдаушы болып қалмай, тарихи материалмен жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін тапсырмаларға басымдық берер едім.

Жобалық оқыту. Оқушыларды шағын топтарға бөліп, белгілі бір тарихи тақырып бойынша постер, уақыт сызығы, карта немесе қысқа таныстырылым дайындауды ұсынуға болады. Мысалы, «Менің өлкемнің тарихы» жобасында оқушылар жергілікті тарихи орындар мен ескерткіштер туралы ақпарат жинайды. Мен әр топтан пайдаланған дереккөздерін көрсетуді және таңдаған мәліметтерінің сенімділігін түсіндіруді сұрар едім.

Тарихи дебат. Пікірталас оқушыларға бір оқиғаны әртүрлі көзқарас тұрғысынан қарастыруға көмектеседі. Мен сабақта талқылауға арналған сұрақ қойып, оқушыларға дәлел дайындауға уақыт берер едім. Мысалы, тарихи тұлғаның шешімін бағалағанда, оқушылар өз пікірін нақты деректермен негіздеп, қарсы пікірді құрметпен тыңдауы керек. Бағалау кезінде жауаптың қаттылығын емес, дәлелдің сапасын ескерген дұрыс.

Рөлдік ойын. Белгілі бір тарихи кезеңдегі кеңес, келіссөз немесе сауда көрінісін сахналау оқушының тақырыпты тереңірек түсінуіне мүмкіндік береді. Мысалы, ортағасырлық қала тақырыбында оқушылар саудагер, қолөнерші және қала басшысы рөлдерін алып, қаланың дамуына әсер еткен факторларды талқылай алады. Рөлдік ойынға дейін тарихи кезең туралы қысқаша дерек беріп, оқушылардың ойдан шығарған мәліметтерді тарихи факт ретінде ұсынбауын қадағалар едім.

Тарихи дереккөздерді талдау. Құжат, фотосурет, карта немесе естелікпен жұмыс кезінде оқушыларға «Деректі кім жасаған? Ол қай кезеңге жатады? Қандай мақсатпен жасалған? Нені дәлелдейді және нені дәлелдей алмайды?» деген сұрақтар қойылады. Бұл тәсіл оқушыны ақпаратты жаттап алуға емес, оны сыни тұрғыдан бағалауға үйретеді.

Сонымен қатар уақыт сызығын құрастыру және топтық тапсырмалар арқылы оқушылар оқиғалардың ретін, себептері мен салдарын анықтай алады. Әр топта баяндамашы, дерек тексеруші және қорытынды жасаушы сияқты міндеттер бөлінсе, барлығының сабаққа қатысуына мүмкіндік туады.

Мысал ретінде «Қазақ хандығының құрылуы» тақырыбын қарастыруға болады. Сабақтың басында оқушыларға тарихи карта көрсетіп, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуіне қандай жағдайлар әсер еткенін болжауды ұсынар едім. Содан кейін оқушылар қысқа мәтін мен картадан деректерді тауып, себептер мен салдарды екі бағанға бөліп жазады.

Негізгі бөлімде сыныпты бірнеше топқа бөліп, әрқайсысына жеке тапсырма беруге болады: бірінші топ оқиғалардың хронологиясын жасайды, екінші топ саяси себептерді анықтайды, үшінші топ Қазақ хандығының құрылуының тарихи маңызын түсіндіреді. Топтар нәтижелерін сынып алдында қорғайды. Сабақ соңында қысқа викторина немесе қағаз карточкалар арқылы негізгі ұғымдар мен даталарды қайталатамын. Егер интернет қолжетімсіз болса, онлайн платформалардың орнына алдын ала дайындалған карточкаларды қолдануға болады.

Оқушылардың білімін бағалағанда тек дұрыс жауап санын ғана емес, тарихи деректерді пайдалануын, себеп-салдар байланысын түсіндіруін және өз ойын дәлелдеуін де ескеру қажет. Сабақ соңында «Бүгін қандай жаңа мәлімет білдім? Қай дерек менің ойымды өзгертті? Қандай сұрағым қалды?» деген рефлексия сұрақтарын қолдануға болады.

Қорыта айтқанда, тарих сабақтарында заманауи әдістерді жүйелі қолдану оқушының қызығушылығын арттыруға және тарихи материалды белсенді түрде меңгеруіне жағдай жасайды. Мен өз сабақтарымда онлайн викториналарды білімді бекітуге, интерактивті карталарды тарихи кеңістікті түсіндіруге, виртуалды музейлерді тарихи мұраны зерттеуге, ал жобалық жұмыс пен дебаттарды деректерді талдау және пікірді дәлелдеу дағдыларын дамытуға пайдаланар едім.

Сонымен бірге технологияны қолдану сабақтың мақсатына сай болуы және барлық оқушыға қолжетімді болуы керек. Ең маңыздысы – оқушыны дайын ақпаратты жаттаушы емес, тарихи деректерді зерттейтін, салыстыратын және негізделген қорытынды жасайтын тұлға ретінде дамыту. Осындай әдістерді орынды үйлестіру тарих пәнін мазмұнды, қызықты әрі оқушыға пайдалы етуге көмектеседі.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. ЮНЕСКО. Цифрлық оқыту және білім беруді трансформациялау. URL: https://www.unesco.org/en/digital-education/need-know

2. ЮНЕСКО Бангкок. Жаңа цифрлық технологиялар арқылы оқыту мен оқуды түрлендіру. URL: https://www.unesco.org/en/articles/transforming-teaching-and-learning-new-digital-technologies

Шығыс Қазақстан облысы білім басқармасы

Өскемен қаласы бойынша білім бөлімінің

«№ 45 орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

тарих пәні мұғалімі педагог-зерттеуші

Есенбаева Шолпан Закарияновна