Астана қаласы

«Alpamys school» ЖШС мектебі

бастауыш сынып мұғалімі 

Аннотация. Бұл мақалада бастауыш сыныптарда «Жаратылыстану» пәнін оқытудағы заманауи тенденциялар, кіші мектеп жасындағы оқушылардың ғылыми-пайымдау дағдылары мен зерттеушілік әлеуетін дамыту жолдары қарастырылады. Әлемнің алдыңғы қатарлы білім беру жүйелерінің (Финляндия, Сингапур, Жапония, АҚШ, Ұлыбритания) озық тәжірибелері сараланып, бастауыш сынып мұғаліміне арналған практикалық тапсырмалар мен сабақ әзірлемелері ұсынылған.

Түйін сөздер: Бастауыш білім беру, Жаратылыстану, STEAM, құбылысқа негізделгеноқыту(Phenomenon-BasedLearning),5Eмоделі,LessonStudy, зерттеушілік дағдылар, қолданбалы тәжірибелер.

1. КІРІСПЕ

Бастауыш мектеп — бұл баланың қоршаған ортаны тануындағы, табиғат құбылыстарын сезінуіндегі және алғашқы ғылыми дүниетанымының іргетасы қаланатын ең жауапты кезең. Бастауыш сыныптағы «Жаратылыстану» пәні оқушыға тек дайын фактілерді беруді емес, оларды қоршаған әлемді өз бетінше бақылауға, сұрақ қоюға, себеп-салдарлық байланыстарды табуға және қарапайым зерттеулер жүргізуге үйретуді мақсат етеді.

Заманауи бастауыш сынып мұғалімінен дәстүрлі түсіндірмелі-иллюстративті әдістерден бас тартып, оқушының табиғи білмекке құмарлығын қолдайтын фасилитатор мен бағыттаушы рөліне өту талап етіледі. Бүгінгі семинар аясында бастауыш сыныпта жаратылыстануды оқытудың ең тиімді халықаралық тәсілдері мен практикалық технологиялары сараланады.

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҮЗДІК ТӘЖІРИБЕЛЕР ЖӘНЕ БАСТАУЫШ СЫНЫП ТӘЖІРИБЕСІ

Халықаралық білім беру кеңістігінде кіші мектеп жасындағы оқушыларға ғылыми білім берудің бірнеше тиімді үлгілері қалыптасқан. Әр елдің өзіндік басымдықтары бар:

1.1. Финляндия: Құбылысқа негізделген оқыту (Phenomenon-Based Learning)

Фин мектептерінде бастауыш сыныптан бастап оқушыларға жеке пән емес, шынайы өмірдегі тұтас құбылыстар оқытылады. Мысалы, «Меланоз және күзгі жапырақтардың сарғаюы» немесе «Өзен экожүйесі» тақырыбы аясында оқушылар жаратылыстану, сурет, математика және тілдік дағдыларды қатар дамытады. Бұл кіші мектеп оқушысының әлемді тұтас қабылдауына мүмкіндік береді.

1.2. Сингапур: 5E моделі арқылы зерттеушілік оқыту (Inquiry-Based Learning)

Сингапур мектептерінде бастауыш сынып оқушылары ғылыми зерттеудің 5E циклі бойынша білім алады:

-Engage (Қызығушылықты ояту): Жұмбақ құбылысты көрсету;

- Explore (Зерттеу): Балалардың өз қолдарымен заттарды ұстап, тәжірибе жасауы;

- Explain (Түсіндіру): Оқушылардың өз байқағандарын тұжырымдауы;

- Elaborate (Кеңейту): Алған білімді жаңа жағдаятқа қолдану;

- Evaluate (Бағалау): Рефлексия және өзін-өзі бағалау.

1.1. Жапония: «Көріп, сезіну» (Observe & Discover) және Lesson Study Жапон бастауыш мектептерінде жаратылыстану сабақтары табиғатпен тікелей байланыста өтеді. Оқушылар мектеп бақшасында өсімдіктерді өздері отырғызып, өсу динамикасын күнделікке салып, суреттеп отырады. Мұғалімдер болса сабақты зерделеу (Lesson Study) арқылы сабақтың әр минутының балаға әсерін зерттейді.

1.2. АҚШ: STEAM және практик-инженерлік концепция (NGSS) АҚШ-та бастауыш сыныптан бастап STEAM бағыты белсенді іске асырылады. Жаратылыстану сабағында балалар тек табиғатты бақылап қана қоймай,

Инженерлік тапсырмаларды орындайды. Мысалы, «Құстарға ұя соғу» немесе

«Тамшылатып суару макетін жасау» арқылы ғылымды практикамен ұштастырады.

1.1. Ұлыбритания: Ғылыми сауаттылық және экологиялық жауапкершілік

Британдық бастауыш бағдарламасы балалардың ерте жастан ғылыми тілде сөйлеуіне (болжам жасау, салыстыру, жіктеу) басымдық береді. Сонымен қатар «Жасыл мектеп» тұжырымдамасы аясында пластикті қайта өңдеу, қалдықтарды сұрыптау сияқты экологиялық дағдылар сіңіріледі.

1.БАСТАУЫШ СЫНЫП МҰҒАЛІМІНІҢ ЖАҢА ДАҒДЫЛАРЫ ЖӘНЕ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИДЕЯЛАР

Заманауибастауышсыныпмұғалімібойындакелесінегізгіқұзыреттіліктер болуы тиіс:

- Фасилитация дағдысы: Баланың сұрағына бірден дайын жауап бермей,

«Қалай ойлайсың?», «Оны қалай тексере аламыз?» деген жетелеуші сұрақтар арқылы ойлануға бағыттау.

- Цифрлық сауаттылық: AR/VR элементтерін, интерактивті симуляцияларды (PhET, Mozaik Education) бастауыш жасына сәйкес қауіпсіз әрі тиімді қолдану.

- Саралап оқыту: Әр баланың қабылдау деңгейіне (визуал, кинестетик, аудиал) қарай зертханалық құралдар мен тапсырмаларды бейімдеу.

1. БАСТАУЫШ СЫНЫПҚА АРНАЛҒАН ПРАКТИКАЛЫҚ САБАҚ ӘЗІРЛЕМЕЛЕРІ МЕН ТӘЖІРИБЕЛЕР

Бастауышсыныптардажаратылыстанусабақтарынқызықтыәрінәтижелі өткізуге арналған 3 нақты практикалық сабақ жобасы ұсынылады.

№1 Практикалық тапсырма: «Сүзгіш жасау: Лас суды тазартамыз» (STEAM технологиясы)

● Сыныбы:3-4сынып

● Тақырыбы: Судың табиғаттағы маңызы және оны қорғау

● Оқу мақсаты: Суды тазартудың қарапайым жолдарын зерттеу, сүзгіш макетін құрастыру.

● Ресурстар: Кесілген пластик бөтелке, мақта, мата, ұсақ құм, ірі құм, ұсақ тастар, белсендірілген көмір, топырақ араласқан су.

Жұмыс барысы:

1. Проблемалық жағдаят: Мұғалім оқушыларға топырақты суды көрсетіп:

«Егер сіздер табиғатта серуенде жүріп, ішетін таза су таппасаңыздар, бұл суды қалай тазартар едіңіздер?» – деп сұрайды.

2. Топтықжұмыс:Оқушылар4адамнантұратынтопқабөлінеді.Кесілген бөтелкенің аузына мақта қойып, үстіне ретімен көмір, құм, тастарды орналастырады.

3. Тәжірибе: Топтар лас суды өздері жасаған сүзгішке құйғанда, төменге мөлдір судың аққанын бақылайды.

4. Қорытынды және талқылау: Қай топтың суы мөлдір болды? Түрлі қабаттар қандай қызмет атқарды?

№2 Практикалық тапсырма: «Жапырақ қалай тыныс алады?» (5E Моделі)

● Сыныбы:2-3 сынып

● Тақырыбы: Өсімдіктер — тірі ағза

● Оқу мақсаты: Өсімдіктердің газ алмасу (тыныс алу) процесін бақылау арқылы дәлелдеу.

● Ресурстар:Жаңаүзілгенжасылжапырақ,мөлдіршыныыдыс,жылысу, лупа (үлкеййткіш әйнек).

Жұмыс барысы:

1. Engage (Қызығушылық): «Адам тыныс алғанда кеудесі көтеріледі. Ал қозғалмайтын өсімдік тыныс алатынын қалай білеміз?»

2. Explore (Зерттеу): Оқушылар мөлдір ыдыстағы жылы суға жаңа үзілген жапырақты толық батырады. Ыдысты терезе алдына күн сәулесіне 30-40 минутқа қояды.

3. Observe (Бақылау): Лупа арқылы жапырақ бетінде кішкентай ауа көпіршіктерінің (кислород) пайда болғанын көреді.

4. Explain (Түсіндіру): Балалар жапырақтағы көзге көрінбейтін ұсақ саңылаулар арқылы өсімдік ауа бөлетінін өз сөздерімен тұжырымдайды.

№3 Практикалық тапсырма: «Топырақ және жаңбыр: Эрозия моделі» (Phenomenon-Based Learning)

● Сыныбы: 4-сынып

● Тақырыбы: Топырақ құрамы және оны сақтау

● Оқу мақсаты: Өсімдіктердің топырақты жуылып кетуден (эрозиядан) қорғаудағы ролін анықтау.

● Ресурстар: 3 бірдей пластик науа (контейнер):

a. 1-науа: Тек жалаңаш топырақ.

b. 2-науа: Топырақ + кепкен жапырақтар/бұтақтар.

c. 3-науа: Шөбі өсіп тұрған топырақ (көшет).

○ Кішкентай лейка (жаңбыр симуляторы).

Жұмыс барысы:

1. Науалардықисайтыпорналастырып,төменгіжағынамөлдірстақандар қойылады.

2. Оқушылар лейкамен әр науаға бірдей мөлшерде «жаңбыр жаудырады».

3. Стақандарға жиналған судың түсін (мөлдірлігін) және шайылған топырақ көлемін салыстырады.

4. Қорытынды: Шөбі бар науадағы су мөлдір болып шығады. Балалар ағаш пен шөптің тамыры топырақты бекітіп, оны сақтайтынын ұғынады.

ҚОРЫТЫНДЫ

1. Бастауыш сыныпта жаратылыстануды оқытудың жаңа трендтері — бұл тек бағдарламаны жаңарту емес, бұл — баланы кішкентай зерттеуші, ғалым ретінде қабылдау. Сингапурдың 5E моделі, Финляндияның құбылысқа негізделген сабақтары, АҚШ-тың STEAM тәжірибесі бастауыш сынып мұғаліміне сабақты қызықты әрі өмірмен тығыз байланысты өткізуге үлкен мүмкіндік береді.

2. Бастауыш сынып мұғалімі теориялық білімді нақты қолданбалы тәжірибелермен ұштастырғанда ғана оқушылардың жаратылыстану-ғылыми сауаттылығы, сыни ойлауы мен экологиялық мәдениеті жоғары деңгейде қалыптасады