2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Рысбаева Айгуль Клышбековна

Астана қаласы әкімдігінің "№ 71 мектеп-лицей" ШЖҚ МКК

Музыка пәні мұғалімі

«Музыка – халықтың жаны»

— Шоқан Уәлиханов

Қазақ халқының бай мәдени мұрасы ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, бүгінгі күнге дейін өз маңызын жоғалтпай келе жатқан рухани қазына болып табылады. Бұл мұра халықтың тұрмыс-тіршілігімен, салт-дәстүрімен, дүниетанымымен және тарихи тәжірибесімен тығыз байланысты қалыптасқан. Әсіресе ұлттық өнер мен музыка – сол мұраны сақтап, жеткізудің ең әсерлі әрі өміршең құралдарының бірі. Осы тұрғыдан алғанда, Домбыра мен Қобыз қазақ халқының рухани әлемін айқындайтын, терең тарихи мәнге ие ерекше аспаптар болып саналады.

Домбыра мен қобыз – тек музыкалық аспап қана емес, олар халықтың өткен өмірінің айнасы, тарихи шежіресі іспеттес. Домбыраның күмбірлеген үні арқылы ел тарихы, батырлар жыры, халықтың қуанышы мен қайғысы, азаттыққа ұмтылысы көрініс тапса, қобыздың мұңлы да сырлы әуені арқылы халықтың ішкі жан дүниесі, табиғатпен байланысы және көне дүниетанымы бейнеленеді. Бұл аспаптар арқылы ата-бабаларымыз өз ойларын, сезімдерін, философиялық толғаныстарын ұрпаққа жеткізген.

Сонымен қатар, ұлттық аспаптар жас ұрпақты тәрбиелеуде де маңызды рөл атқарады. Олар арқылы жастар өз халқының тарихын танып, ұлттық құндылықтарды құрметтеуге, отансүйгіштікке және мәдени мұраны сақтауға үйренеді. Қазіргі жаһандану заманында ұлттық ерекшелікті жоғалтпау үшін мұндай құндылықтардың маңызы одан сайын арта түсуде.

Сондықтан домбыра мен қобыздың тарихи маңызын зерттеу, оларды насихаттау және күнделікті өмірде қолдану – ұлттық мәдениетті сақтаудың, оны болашақ ұрпаққа жеткізудің негізгі жолдарының бірі болып табылады.

Домбыра – қазақ халқының ең көне әрі кең тараған ұлттық аспаптарының бірі. Оның тарихи маңызы өте терең және көпқырлы.

Ең алдымен, домбыра – халықтың тарихи шежіресін жеткізуші құрал. Жазба деректер аз болған замандарда қазақ халқы өз тарихын, батырлар ерлігін, ел басынан өткен оқиғаларды күй арқылы жеткізген. Күйлер – белгілі бір тарихи оқиғаға, тұлғаға немесе кезеңге байланысты туындаған музыкалық туындылар. Мысалы, елдің азаттық күресі, халықтың қайғысы мен қуанышы домбыра арқылы бейнеленген.

Домбыра рухани мәдениеттің негізі болып табылады. Ол халықтың дүниетанымын, философиясын, өмірге деген көзқарасын көрсетеді. Әр күйдің өзіндік мағынасы, тәрбиелік мәні бар. Домбыра тарту өнері арқылы адам сабырлылыққа, терең ойлауға, эстетикалық талғамға тәрбиеленеді.

Домбыраның тағы бір маңызды қыры – оның тәрбиелік және әлеуметтік рөлі. Бұрын домбыра әрбір қазақ отбасында болған, ол тек өнер құралы емес, адамдарды біріктіретін, ұлттық бірлікті нығайтатын құрал қызметін атқарған. Жастар үлкендерден күй үйреніп, ұлттық дәстүрді жалғастырып отырған.

Сондай-ақ, домбыра ұлттық бірегейліктің символы саналады. Бүгінде де ол қазақ халқының мәдени белгісі ретінде әлемге танылып отыр. Домбыра күні сияқты мерекелердің аталып өтуі – оның тарихи маңызының әлі де жоғары екенін көрсетеді. Домбыра – тек музыкалық аспап емес, ол қазақ халқының тарихын, рухын, мәдениетін сақтап келген баға жетпес мұра.

Қобыз – қазақ халқының ең көне әрі қасиетті музыкалық аспаптарының бірі. Оның тарихи маңызы терең әрі рухани мазмұнына бай.

Ең алдымен, қобыз – ежелгі дүниетаным мен наным-сенімнің көрінісі. Бұл аспаптың шығу тегі бақсылық дәстүрмен тығыз байланысты. Ерте бақсылар қобызды пайдаланып, түрлі діни-рухани рәсімдер өткізген, ауруды емдеп, жын-шайтандарды қуды деп сенген. Сондықтан қобыз тек музыка құралы емес, киелі, тылсым күшке ие аспап ретінде қабылданған.

Қобыздың дамуы Қорқыт ата есімімен тікелей байланыстырылады. Аңыз бойынша, Қорқыт ата алғаш болып қобыз жасап, оның көмегімен өмір мен өлім, уақыт пен мәңгілік туралы терең философиялық ойларын жеткізген. Бұл қобыздың тек өнер емес, философиялық және рухани құрал болғанын көрсетеді.

Қобыз – халықтың ішкі жан дүниесін бейнелейтін аспап. Оның қоңыр, мұңлы үні арқылы қайғы, сағыныш, терең ой, табиғатпен үйлесім сияқты сезімдер жеткізіледі. Қобыз күйлері көбінесе адамның рухани күйін, табиғат құбылыстарын және өмірдің мәнін сипаттайды.

Қобыздың тағы бір маңыздысы – мәдени мұраны сақтаудағы рөлі. Бұл аспап арқылы көне әуендер, аңыздар мен тарихи дүниелер бүгінгі күнге жеткен. Қобыз дәстүрі қазіргі таңда да жалғасып, ұлттық өнердің маңызды бөлігі ретінде оқытылып, насихатталуда. Қобыз – қазақ халқының рухани мәдениетінің терең тамырын көрсететін, тарихи және философиялық мәні зор ерекше аспап.

Ұлттық аспаптар арқылы мәдени мұраны сақтау: домбыра мен қобыздың рөлі

Домбыра мен Қобыз – қазақ халқының мәдени мұрасын сақтауда ерекше маңызға ие ұлттық аспаптар. Олар ғасырлар бойы халықтың тарихи жадын, рухани құндылықтарын және салт-дәстүрін ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп келеді.

Ең алдымен, бұл аспаптар мәдени мұраны сақтаушы және жеткізуші құрал ретінде қызмет атқарады. Домбыра күйлері арқылы халық өз тарихын, ел басынан өткен оқиғаларды, батырлар ерлігін жеткізсе, қобыз арқылы көне дүниетаным, наным-сенімдер мен философиялық ойлар берілген. Осылайша, ұлттық музыка халықтың жазылмаған шежіресіне айналды.

Сонымен қатар, домбыра мен қобыз салт-дәстүрдің ажырамас бөлігі болып табылады. Қазақ халқының түрлі мерекелері мен рәсімдерінде бұл аспаптар кеңінен қолданылып, ұлттық мәдениеттің үздіксіз дамуына ықпал етті. Бұл олардың тек өнер құралы емес, мәдени өмірдің маңызды элементі екенін көрсетеді.

Тағы бір маңызды қыры – олардың тәрбиелік мәні. Ұлттық аспаптарды үйрену арқылы жас ұрпақ өз халқының тарихын танып, мәдени құндылықтарды құрметтеуге тәрбиеленеді. Бұл ұлттық сана мен рухани байлықты қалыптастыруда үлкен рөл атқарады.

Қазіргі жаһандану жағдайында ұлттық ерекшелікті сақтау өзекті мәселе болып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, домбыра мен қобызды ұлттық бірегейлікті нығайтатын символ ретінде ерекше атап өтуге болады. Домбыра мен қобыз – қазақ халқының мәдени мұрасын сақтап, оны болашақ ұрпаққа жеткізетін баға жетпес құндылықтар. Оларды дәріптеу – ұлттық мәдениетті сақтаудың басты жолдарының бірі.

Қорыта айтқанда, Домбыра мен Қобыз – қазақ халқының мәдени мұрасын сақтауда ерекше маңызға ие ұлттық аспаптар. Олар арқылы халықтың тарихы, салт-дәстүрі, дүниетанымы мен рухани құндылықтары бүгінгі күнге дейін жетіп отыр.

Домбыра – халықтың тарихи жадын, ерлік пен елдік рухын бейнелесе, қобыз – оның терең рухани әлемін, философиялық ойларын көрсетеді. Екі аспап та ұлттық болмысты айқындап, ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз етеді.

Бүгінгі таңда бұл аспаптарды насихаттау, үйрету және күнделікті өмірде қолдану – ұлттық мәдениетті сақтаудың маңызды шарты. Сондықтан домбыра мен қобызды дәріптеу – өткенге құрмет, ал оны дамыту – болашаққа жасалған үлкен қадам.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақтың дәстүрлі музыкасы – Алматы: Ғылым баспасы.

2. Қазақ музыка тарихы – Алматы: Өнер баспасы.

3. Қорқыт ата мұралары – Астана: Фолиант.

4. Қазақ халқының мәдениеті – Алматы: Рауан.

5. Қазақ музыкалық аспаптары – Алматы: Атамұра.