2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Абдукадирова Лалахан 

Түркістан облысы Кентау қаласының Қарнақ ауылы

Шаш-төбе жалпы білім беретін мектептің

информатика пәні мұғалімі

Аннотация. Мақалада информатика сабақтарында жасанды интеллект пен заманауи цифрлық технологияларды тиімді пайдалану арқылы оқушылардың цифрлық құзыреттілігін дамыту жолдары қарастырылады. Білім беру үдерісіне жасанды интеллект құралдарын, интерактивті платформаларды, бағдарламалау орталарын және жобалық оқыту технологияларын енгізудің педагогикалық мүмкіндіктері сипатталады. Сонымен қатар оқушылардың алгоритмдік ойлауын, шығармашылық қабілетін, ақпараттық сауаттылығын және өздігінен білім алу дағдыларын қалыптастыруға бағытталған практикалық әдіс-тәсілдер ұсынылады. Цифрлық құралдарды қауіпсіз, жауапты және тиімді қолданудың маңыздылығы талданады.

Түйін сөздер: информатика, жасанды интеллект, цифрлық технологиялар, цифрлық құзыреттілік, бағдарламалау, алгоритмдік ойлау, инновациялық оқыту, ақпараттық сауаттылық.

Кіріспе

Қазіргі қоғамның қарқынды цифрлануы білім беру жүйесіне жаңа міндеттер жүктеп отыр. Ақпараттық технологиялардың дамуы, жасанды интеллект жүйелерінің күнделікті өмірге енуі және цифрлық ресурстардың кеңінен қолданылуы оқушылардың ақпараттық сауаттылығын арттыруды талап етеді.

Бүгінгі таңда информатика пәні тек компьютерлік бағдарламаларды меңгертумен немесе ақпараттық технологияларды пайдалануды үйретумен шектелмейді. Бұл пән оқушылардың логикалық ойлауын, алгоритмдік мәдениетін, ақпаратты талдау қабілетін, шығармашылық ізденісін және цифрлық ортада қауіпсіз әрекет ету дағдыларын қалыптастыратын маңызды білім беру саласына айналды.

Заманауи білім берудің негізгі бағыттарының бірі – оқушыны дайын ақпаратты қабылдаушы емес, оны талдайтын, өңдейтін және жаңа цифрлық өнім жасай алатын тұлға ретінде қалыптастыру.

Осы тұрғыдан алғанда, информатика сабақтарында жасанды интеллект технологияларын, бағдарламалау платформаларын, интерактивті тапсырмаларды және жобалық оқыту әдістерін қолдану ерекше маңызға ие.

Мақаланың мақсаты – информатика сабақтарында жасанды интеллект пен цифрлық технологияларды тиімді пайдалану арқылы оқушылардың цифрлық құзыреттілігін дамытудың педагогикалық жолдарын анықтау және практикалық әдістерін ұсыну.

Негізгі бөлім

1. Цифрлық құзыреттілік – заманауи білім берудің маңызды бағыты

Цифрлық құзыреттілік – адамның цифрлық технологияларды саналы, қауіпсіз және нәтижелі пайдалану қабілеті. Бұл ұғым компьютерлік сауаттылықпен ғана шектелмейді. Ол ақпаратты іздеу, талдау, бағалау, цифрлық контент жасау, бағдарламалау, киберқауіпсіздік талаптарын сақтау және цифрлық ортада тиімді қарым-қатынас орнату дағдыларын қамтиды.

Информатика пәні оқушылардың осы қабілеттерін жүйелі дамытуға мүмкіндік береді.

Цифрлық құзыреттіліктің негізгі құрамдас бөліктеріне мыналар жатады:

· Ақпараттық сауаттылық және деректермен жұмыс істеу;

· Цифрлық коммуникация және ынтымақтастық;

· Цифрлық контент құрастыру;

· Ақпараттық қауіпсіздік және жеке деректерді қорғау;

· Бағдарламалау және алгоритмдік ойлау;

· Цифрлық мәселелерді шешу және шығармашылық ізденіс.

Мұғалім сабақ барысында осы бағыттарды өзара байланыстыра отырып, оқушылардың алған білімдерін өмірлік жағдаяттарда қолдануына жағдай жасауы қажет.

Мысалы, электрондық кестелер тақырыбын оқыту кезінде оқушылар тек формулаларды қолдануды ғана емес, отбасылық бюджетті жоспарлау, шығындарды есептеу және мәліметтерді диаграмма түрінде көрсету тапсырмаларын орындай алады.

Мұндай жұмыстар оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытып, информатика пәнінің күнделікті өмірмен байланысын көрсетеді.

2. Жасанды интеллект технологияларын информатика сабақтарында қолдану

Жасанды интеллект – ақпаратты өңдеу, заңдылықтарды анықтау, мәтін құрастыру, болжам жасау және әртүрлі тапсырмаларды орындауға көмектесетін технологиялар жиынтығы.

Қазіргі білім беру кеңістігінде жасанды интеллект мұғалімнің жұмысын қолдайтын және оқушылардың жеке білім алу мүмкіндіктерін кеңейтетін құрал ретінде қарастырылады.

Информатика сабақтарында ChatGPT, Google Gemini, Microsoft Copilot сияқты жасанды интеллект жүйелерін педагогикалық мақсатта пайдалануға болады. Алайда оларды қолдану кезінде жас ерекшелігі, платформалардың пайдалану талаптары және дербес деректердің қауіпсіздігі ескерілуі тиіс.

Жасанды интеллектті сабақта қолданудың бірнеше тиімді бағыты бар.

Бірінші бағыт – күрделі тақырыптарды түсіндіру.

Бағдарламалау тілдеріндегі цикл, шартты оператор, функция және массив сияқты ұғымдарды оқушылардың дайындық деңгейіне сәйкес қарапайым мысалдар арқылы түсіндіруге болады.

Мысалы, Python тіліндегі шартты операторды меңгеру кезінде оқушылар жасанды интеллект көмегімен кодтың орындалу ретін талдап, әр команданың қызметін түсіндіреді.

Екінші бағыт – бағдарламалау тапсырмаларын талдау.

Оқушылар өздері жазған бағдарламадағы қатені анықтау үшін жасанды интеллект құралынан түсіндірме ала алады.

Дегенмен мұғалім оқушыларға дайын кодты көшіріп алудың орнына қатенің себебін анықтап, оны өз бетінше түзетуді үйретуі керек.

Үшінші бағыт – шығармашылық тапсырмалар орындау.

Жасанды интеллект көмегімен оқушылар веб-сайт құрылымын жоспарлап, мобильді қосымша идеясын ұсынып немесе ақпараттық жобаның алгоритмін құрастыра алады.

Бұл жұмыстар оқушылардың шығармашылық ойлауын және цифрлық өнім әзірлеу қабілетін дамытуға бағытталады.

3. Бағдарламалау арқылы алгоритмдік ойлауды дамыту

Алгоритмдік ойлау – мәселені жүйелі талдау, оны кезеңдерге бөлу және шешу жолдарын логикалық ретпен ұйымдастыру қабілеті.

Информатика сабақтарында алгоритмдік ойлауды қалыптастыру оқушылардың математикалық, логикалық және шығармашылық қабілеттерін жетілдіруге ықпал етеді.

Бұл бағытта Scratch, Python және басқа бағдарламалау орталарының мүмкіндіктерін пайдалануға болады.

Scratch бағдарламалау ортасын қолдану

Scratch – визуалды бағдарламалау ортасы. Оның көмегімен оқушылар анимациялар, интерактивті әңгімелер және қарапайым компьютерлік ойындар жасай алады.

Мысалы, «Қауіпсіз интернет» тақырыбында интерактивті ойын құрастыру тапсырмасын ұсынуға болады.

Жобаны орындау кезеңдері:

1. Ойынның мақсатын анықтау.

2. Кейіпкерлер мен фонды таңдау.

3. Оқиғалардың орындалу алгоритмін құрастыру.

4. Шартты операторлар мен циклдерді қолдану.

5. Бағдарламаны тексеру және қателерін түзету.

6. Дайын жобаны сынып алдында қорғау.

Бұл тапсырма бағдарламалау дағдыларымен қатар, оқушылардың ақпараттық қауіпсіздік туралы білімдерін бекітуге мүмкіндік береді.

Python бағдарламалау тілін қолдану

Python тілін оқыту кезінде өмірмен байланысты практикалық есептерді пайдалану тиімді.

Мысалы, оқушыларға белгілі бір заттың бағасы мен саны бойынша жалпы құнын есептейтін бағдарлама құрастыру ұсынылады.

price = int(input("Тауар бағасы: "))quantity = int(input("Тауар саны: "))total = price * quantityprint("Жалпы құны:", total, "теңге")

Осы қарапайым тапсырма арқылы оқушылар айнымалылармен, мәліметтер типтерімен, енгізу және шығару операторларымен жұмыс істеуді меңгереді.

Кейін тапсырманы күрделендіріп, жеңілдікті есептеу, бірнеше тауардың жалпы құнын анықтау немесе нәтижені кесте түрінде шығару жұмыстарын орындауға болады.

4. Интерактивті платформалар арқылы оқушылардың қызығушылығын арттыру

Информатика пәнін оқытуда интерактивті білім беру платформалары маңызды орын алады.

Олар оқушылардың сабаққа белсенді қатысуына, білімін жедел тексеруге және оқу материалын қызықты форматта меңгеруіне мүмкіндік береді.

Мысалы:

LearningApps – сәйкестендіру, топтастыру, реттілікті анықтау және басқа интерактивті жаттығулар құрастыруға арналған платформа.

Wordwall – ойын элементтері арқылы оқу материалын қайталау және бекіту құралы.

Kahoot! – оқушылардың білімін ойын түріндегі викториналар арқылы тексеруге мүмкіндік беретін ресурс.

Quizizz – интерактивті тестілеу мен өзіндік жұмыс тапсырмаларын ұйымдастыруға арналған платформа.

Мысалы, «Компьютердің құрылғылары» тақырыбында LearningApps платформасында құрылғы атауларын олардың қызметімен сәйкестендіру тапсырмасын дайындауға болады.

Ал «Ақпаратты кодтау» тақырыбында Wordwall арқылы терминдерді қайталау ұйымдастырылады.

Интерактивті тапсырмаларды жүйелі әрі мақсатқа сай пайдалану оқушылардың оқу мотивациясын қолдауға және материалды меңгеруін бақылауға көмектеседі.

5. Жобалық оқыту технологиясының тиімділігі

Жобалық оқыту – оқушылардың нақты мәселені шешуге бағытталған зерттеу, жоспарлау және практикалық әрекеттерін ұйымдастыратын педагогикалық технология.

Информатика сабақтарында жобалық оқыту әдісін қолдану оқушылардың теориялық білімдерін тәжірибемен ұштастыруына мүмкіндік береді.

Оқушыларға төмендегідей жобалық тақырыптар ұсынуға болады:

· «Менің алғашқы веб-сайтым»;

· «Мектеп өмірін цифрландыру»;

· «Қауіпсіз интернет ережелері»;

· «Ақылды мектеп»;

· «Жасанды интеллекттің күнделікті өмірдегі мүмкіндіктері»;

· «Экологиялық мәселелерді шешудегі цифрлық технологиялар».

Мысалы, «Ақылды мектеп» жобасы аясында оқушылар мектептегі белгілі бір үдерісті жеңілдетуге арналған цифрлық шешім ұсынады.

Бұл электрондық сабақ кестесі, кітапхана қорын есепке алу жүйесінің үлгісі немесе мектептегі іс-шаралар туралы ақпарат беретін веб-парақша болуы мүмкін.

Жобаны орындау барысында оқушылар ақпарат жинайды, мәселені талдайды, шешім ұсынады, цифрлық өнімнің үлгісін жасайды және өз жұмысын қорғайды.

Нәтижесінде оқушылардың зерттеушілік, коммуникативтік және шығармашылық дағдыларын дамытуға жағдай жасалады.

6. Ақпараттық қауіпсіздік және цифрлық мәдениетті қалыптастыру

Цифрлық технологияларды меңгерумен қатар, оларды қауіпсіз және жауапкершілікпен пайдалану дағдыларын қалыптастыру маңызды.

Қазіргі уақытта оқушылар интернеттегі жалған ақпарат, фишинг, кибербуллинг, жеке деректердің таралуы және цифрлық тәуелділік сияқты қауіптермен кездесуі мүмкін.

Сондықтан информатика сабақтарында ақпараттық қауіпсіздік мәселелеріне ерекше көңіл бөлінуі қажет.

Оқушыларға күрделі құпиясөз құрастыру, екі факторлы аутентификацияны пайдалану, күмәнді сілтемелерді ашпау, жеке мәліметтерді жарияламау және ақпарат көздерінің сенімділігін тексеру ережелері түсіндіріледі.

Жасанды интеллект құралдарын пайдаланғанда да академиялық адалдық қағидаларын сақтау маңызды.

Оқушы жасанды интеллект ұсынған ақпараттың қате болуы мүмкін екенін түсініп, оның дұрыстығын басқа сенімді дереккөздер арқылы тексеруге дағдылануы тиіс.

Мұғалім оқушыларға цифрлық технологияны тек ақпарат алудың құралы ретінде емес, жауапкершілікпен пайдалануды талап ететін орта ретінде таныстыруы қажет.

7. Саралап оқыту және қалыптастырушы бағалау

Информатика сабақтарында оқушылардың цифрлық дайындық деңгейі әртүрлі болады. Бір оқушы бағдарламалау негіздерін тез меңгерсе, екіншісіне қосымша түсіндіру мен практикалық қолдау қажет болуы мүмкін.

Сондықтан саралап оқыту технологиясын қолдану маңызды.

Мысалы, «Python тіліндегі цикл операторлары» тақырыбында үш деңгейлі тапсырма ұсынуға болады.

А деңгейі: 1-ден 10-ға дейінгі сандарды экранға шығаратын бағдарлама құрастыру.

В деңгейі: 1-ден 100-ге дейінгі жұп сандарды анықтайтын бағдарлама жазу.

С деңгейі: пайдаланушы енгізген санға дейінгі жұп сандардың қосындысын есептейтін бағдарлама құрастыру.

Бұл тәсіл оқушыларға өз мүмкіндіктеріне сәйкес тапсырма орындауға және біртіндеп күрделі деңгейге көтерілуге жағдай жасайды.

Қалыптастырушы бағалау кезінде оқушының тек соңғы нәтижесі емес, тапсырманы орындау алгоритмі, қатені түзетуі, өз шешімін түсіндіруі және жұмысты өздігінен орындауы ескерілуі қажет.

Бағалау критерийлері алдын ала түсіндіріліп, оқушыға нақты кері байланыс беріледі.

Практикалық тәжірибеге арналған сабақ үлгісі

Сабақтың тақырыбы: «Жасанды интеллект көмегімен алгоритмдерді талдау және Python тілінде бағдарламалау».

Сабақтың мақсаты: оқушылардың алгоритмдік ойлауын дамыту, Python тілінде қарапайым бағдарлама құрастыру және жасанды интеллект ұсынған жауаптарды сыни бағалау дағдыларын қалыптастыру.

Практикалық жұмыста оқушылар жасанды интеллект ұсынған кодты дайын күйінде қабылдамай, әр оператордың қызметін түсіндіреді және бағдарламаны өздігінен тексереді.

Осылайша жасанды интеллект оқу үдерісіндегі көмекші құрал ретінде пайдаланылып, оқушының дербес ойлау қабілетін дамытуға басымдық беріледі.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, информатика сабақтарында жасанды интеллект пен заманауи цифрлық технологияларды қолдану оқушылардың цифрлық құзыреттілігін дамытудың перспективалы бағыттарының бірі болып табылады.

Цифрлық білім беру ресурстары оқу материалын көрнекі әрі қолжетімді түрде түсіндіруге мүмкіндік береді. Бағдарламалау орталары оқушылардың алгоритмдік және логикалық ойлауын жетілдірсе, жобалық оқыту технологиялары олардың шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерін дамытуға ықпал етеді.

Жасанды интеллект құралдарын тиімді пайдалану оқушыларға күрделі ақпаратты түсінуге, бағдарламалау тапсырмаларын талдауға және жаңа цифрлық шешімдер іздеуге көмектеседі. Дегенмен мұндай технологияларды қолдану оқушының өздігінен ойлауын, ақпаратты сыни бағалауын және академиялық адалдық қағидаларын сақтауды алмастырмауы тиіс.

Қазіргі информатика мұғалімінің басты міндеті – оқушыға компьютерлік технологияларды пайдалануды үйретумен қатар, оны цифрлық қоғамда саналы шешім қабылдай алатын, ақпараттық қауіпсіздік талаптарын сақтайтын және технологияны шығармашылық мақсатта қолданатын тұлға ретінде қалыптастыру.

Осы мақсатқа жету үшін дәстүрлі педагогикалық әдістер мен инновациялық цифрлық технологияларды өзара үйлестіре пайдалану маңызды.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. 2007 жылғы 27 шілде, № 319-III.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы № 348 бұйрығы. Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттары.

3. UNESCO. AI and Education: Guidance for Policy-makers. Paris: UNESCO, 2021.

4. UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. Paris: UNESCO, 2023.

5. European Commission, Joint Research Centre. DigComp 2.2: The Digital Competence Framework for Citizens. Luxembourg, 2022.

6. Wing, J. M. Computational Thinking. Communications of the ACM, 2006, Vol. 49, No. 3, pp. 33–35.

7. UNESCO. AI Competency Framework for Teachers. Paris: UNESCO, 2024.