Қоршаған орта – бала үшін танымның, ізденістің және жаңалық ашудың қайнар көзі. Мектепалды даярлық кезеңінде балалар айналасындағы табиғатты, жануарлар мен өсімдіктер әлемін, адамдардың еңбегін және қоғамдық өмірді танып-білуге ерекше қызығушылық танытады. Осы кезеңде қоршаған ортамен таныстыру жұмыстарының маңызы зор. Себебі бала қоршаған ортаны тану арқылы табиғатқа қамқорлық жасауды, адамдармен қарым-қатынас орнатуды, еңбекті бағалауды және өзін қоршаған әлемге жауапкершілікпен қарауды үйренеді.

Менің ойымша, мектепалды даярлық тобында қоршаған ортамен таныстырудың басты мақсаты – балаларға дайын ақпаратты жеткізу ғана емес, олардың бойында білуге құштарлықты, бақылағыштықты, ізденімпаздықты және табиғатқа деген сүйіспеншілікті қалыптастыру. Бала көргенін бақылап, байқағанын сұрап, өз қолымен тәжірибе жасағанда білімді тереңірек меңгереді. Сондықтан педагог оқу әрекетін баланың күнделікті өмірімен байланыстырып, әрбір сабақты қызықты танымдық саяхатқа айналдыруы қажет.

Қоршаған ортамен таныстыру кезіндегі ең тиімді педагогикалық идеялардың бірі – бақылау арқылы оқыту. Балалар табиғат құбылыстарын өз көздерімен көріп, олардың ерекшеліктерін салыстыру арқылы қоршаған әлем туралы түсініктерін кеңейтеді. Мысалы, серуен кезінде ағаштардың жапырақтарын бақылау, ауа райының өзгерісін анықтау, құстардың тіршілігіне назар аудару және маусымдық өзгерістерді салыстыру сияқты тапсырмалар ұйымдастыруға болады. Балаларға «Неліктен жапырақтар сарғаяды?», «Құстар неге жылы жаққа ұшады?», «Жаңбырдан кейін табиғатта қандай өзгерістер болады?» деген сұрақтар қою олардың ойлануына және өз болжамдарын айтуына мүмкіндік береді. Осындай жұмыстар балалардың байқағыштығын арттырып, табиғат құбылыстарына қызығушылығын оятады.

Келесі маңызды педагогикалық идея – тәжірибе жасау арқылы үйрету. Мектеп жасына дейінгі балалар үшін қарапайым тәжірибелер білімді меңгертудің қызықты тәсілі болып саналады. Мысалы, судың қасиеттерін зерттеу, өсімдіктің өсуіне су мен жарықтың әсерін бақылау, заттардың суда бататынын немесе қалқып тұратынын анықтау сияқты жұмыстарды ұйымдастыруға болады. Тәжірибе барысында балалар өз болжамдарын айтып, нәтижелерін бақылайды және қорытынды жасауға үйренеді. Мен үшін баланың «Неліктен?» деген сұрағына бірге жауап іздеу – оның танымдық қабілетін дамытудың маңызды жолы.

Қоршаған ортамен таныстыруда ойын технологияларын қолдану да ерекше орын алады. Ойын арқылы балалар табиғат, жануарлар, өсімдіктер және адам өмірі туралы білімдерін бекітеді. Мысалы, «Бұл қай жануар?», «Табиғатты қорға», «Жыл мезгілдерін тап», «Кім қайда мекендейді?», «Пайдалы және зиянды әрекеттер» сияқты дидактикалық ойындар баланың қызығушылығын арттырады. Рөлдік ойындар арқылы балалар дәрігер, бағбан, сатушы, құрылысшы немесе табиғат қорғаушы мамандарының қызметімен таныса алады. Бұл олардың қоршаған орта туралы білімін кеңейтіп қана қоймай, қарым-қатынас жасау, бірлесіп әрекет ету және өз міндетін түсіну дағдыларын қалыптастырады.

Менің педагогикалық ұстанымым бойынша, табиғатқа деген сүйіспеншілікті қалыптастыру – қоршаған ортамен таныстырудың маңызды бағыттарының бірі. Балаларға табиғатты қорғаудың маңызын сөзбен түсіндірумен қатар, оны іс жүзінде көрсету қажет. Мысалы, бөлме өсімдіктерін күту, гүлдерді суару, құстарға жем салу, ауладағы қоқысты жинау және суды үнемдеу сияқты әрекеттерді ұйымдастыруға болады. Осындай қарапайым істер арқылы балалар табиғатқа қамқорлық жасаудың маңызын түсініп, жауапкершілікке үйренеді. Табиғатты қорғау үлкен істерден ғана емес, күнделікті орындалатын шағын әрекеттерден басталатынын бала ерте жастан сезінуі керек.

Тағы бір тиімді идея – ұлттық құндылықтар мен туған өлкені таныстыру. Баланың туған жеріне деген сүйіспеншілігі оның өз ауылының, қаласының, табиғатының және мәдениетінің ерекшеліктерін тануынан басталады. Балаларға туған өлкенің табиғаты, ұлттық дәстүрлер, халықтың тұрмыс-тіршілігі, қолөнер түрлері және ұлттық тағамдар туралы әңгімелеуге болады. Сонымен қатар қазақ халқының табиғатқа қатысты тыйым сөздері мен мақал-мәтелдерін пайдалану арқылы балаларды қоршаған ортаны құрметтеуге тәрбиелеуге мүмкіндік бар. Мысалы, «Бұлақ көрсең, көзін аш», «Бір тал кессең, он тал ек» деген нақылдардың мағынасын балаларға жас ерекшелігіне сай түсіндіру олардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.

Қазіргі білім беру үдерісінде шығармашылық және жобалық жұмыстарды ұйымдастырудың да маңызы зор. Балалар табиғат көрінісін суретке салып, табиғи материалдардан бұйымдар жасап, жыл мезгілдері туралы шағын көрмелер ұйымдастыра алады. Мысалы, «Біздің жасыл әлеміміз» атты шағын жоба аясында әр бала өзіне ұнаған өсімдік туралы мәлімет жинап, оның өсу ерекшелігін бақылап, суретін сала алады. Мұндай әрекеттер балалардың зерттеушілік қабілетін, қиялын және өз ойын жеткізу дағдыларын дамытады.

Сонымен қатар қоршаған ортамен таныстыру кезінде әр баланың жеке ерекшелігін ескеру қажет. Бір бала табиғат туралы әңгімелеуге қызықса, екінші бала бақылау немесе тәжірибе жасау кезінде белсенділік танытуы мүмкін. Сондықтан педагог балаларға әртүрлі әрекет түрлерін ұсынып, олардың қызығушылығын қолдауы керек. Балалардың сұрақтарына құрметпен қарау, өз ойларын еркін айтуына мүмкіндік беру және шағын жетістіктерін мадақтау олардың өзіне деген сенімін арттырады.

Ата-аналармен бірлескен жұмыс та осы бағыттың нәтижелілігін арттырады. Отбасымен бірге саябаққа бару, ағаштар мен құстарды бақылау, табиғи материалдар жинау, үйдегі өсімдіктерді күту сияқты әрекеттер арқылы балалардың танымдық тәжірибесін кеңейтуге болады. Педагог пен ата-ананың бірлескен қолдауы баланың қоршаған ортаға деген қызығушылығын тұрақты әдетке айналдыруға ықпал етеді.

Қорыта айтқанда, мектепалды даярлық тобында қоршаған ортамен таныстыру – балалардың дүниетанымын кеңейтетін, табиғатқа сүйіспеншілігін қалыптастыратын және адамгершілік қасиеттерін дамытатын маңызды педагогикалық үдеріс. Бақылау, тәжірибе, ойын, шығармашылық тапсырмалар және туған өлкені таныстыру сияқты әдістерді тиімді пайдалану арқылы балаларды ізденімпаздыққа, жауапкершілікке және қоршаған әлемге жанашырлықпен қарауға тәрбиелеуге болады.

Менің ойымша, әрбір бала табиғаттың кішкентай зерттеушісі бола алады. Педагогтің міндеті – сол қызығушылықты қолдап, баланың сұрақ қоюына, өздігінен бақылауына және жаңа жаңалық ашуына мүмкіндік беру. Өйткені қоршаған ортаны танып-білген бала табиғатты бағалауды, оны қорғауды және әлемге қамқорлықпен қарауды үйренеді. Ал табиғатты сүйетін, айналасына жанашырлық танытатын ұрпақ тәрбиелеу – баршамыздың ортақ міндетіміз.

Болатқызы Аяулым

«Алматы облысы білім басқармасының

Талғар ауданы бойынша білім бөлімі» мемлекеттік мекемесінің

«№43 жалпы білім беретін орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

мектеп алды даярлық мұғалімі