Аннотация. Мақалада 4-сыныптағы дүниетану сабағында цифрлық карта мен қағаз жоспардың шартты деректерін салыстыруға негізделген зерттеу тапсырмасы ұсынылады. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының әдістемелік ұсынымдарындағы ақпарат көздерін салыстыру, қауіпсіз маршрутты негіздеу, топтық рөлдерді бөлу және рефлексия жасау жолдары нақты сабақ кезеңдеріне бейімделді. Оқушы екі картадағы шартты белгілерді тексереді, қайшы деректі анықтайды, жаңартылған ақпаратқа сүйеніп шешімін қайта қарайды және өз таңдауын түсіндіреді. Нақты балалардың мекенжайлары қолданылмайды; карта тек оқу үшін дайындалған шартты үлгі ретінде беріледі. Бағалау өлшемдері мен қолдау тәсілдері көрсетілген.

Түйін сөздер: дүниетану, цифрлық карта, қағаз жоспар, дереккөз, зерттеу, қауіпсіз маршрут, метапәндік дағды.

Кіріспе

Бастауыш сынып оқушысы картаға қарағанда белгіленген нысанды тез табуы мүмкін, бірақ картадағы ақпараттың қай кезде жасалғанын, онда қандай белгі жетіспейтінін және ұсынылған жолдың қауіпсіздігін өздігінен әрдайым тексере бермейді. Цифрлық бейненің айқындығы оны автоматты түрде ең сенімді дерек етпейді. Сондықтан дүниетану сабағында картамен жұмыс «нысанды тап» деген тапсырмадан «деректі салыстыр, шектеуін айт, шешіміңді негізде» деген зерттеуге өтуі керек. Мұндай әрекет оқушыға экраннан алған ақпаратты басқа дерекпен тексеруге мүмкіндік береді.

Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының 2026 жылғы «1–4-сыныптарда “Дүниетану” пәнін оқытуда цифрлық дағдылар мен метапәндік құзыреттерді қалыптастыру бойынша әдістемелік ұсынымдар» құжатында ақпаратты іріктеу, карта мен өзге дереккөзді салыстыру, зерттеу және тұжырымды негіздеу бір-бірімен байланыста қарастырылады [1]. Ондағы қауіпсіз маршрутты таңдау мысалы пәндік білімді өмірде қолданудың үлгісі ретінде берілген. Осы мақалада сол идея 4-сыныпқа арналған бір сабақтың дайын әдістемелік моделіне айналдырылды; оқушылардың нақты жетістігі туралы алдын ала жасалған тұжырым жоқ.

ЮНЕСКО-ның медиа және ақпараттық сауаттылыққа арналған оқу материалдары ақпарат көздерін түсіну мен сын тұрғысынан бағалауды оқытуға негіз береді [2]. OECD Learning Compass оқушының өз әрекетін пайымдап, өзгерген жағдайға жауап бере алуына назар аударады [3]. Бұл халықаралық еңбектер Қазақстандағы бастауыш сыныптың нақты оқу мақсатын алмастырмайды; олар дереккөзді салыстыру мен шешімді қайта қараудың кеңірек әдістемелік қисынын түсіндіреді. Сабақ мазмұны нақты сыныптың қолданыстағы оқу бағдарламасы мен оқулығына мұғалім тарапынан сәйкестендіріледі.

Оқу мақсаты және зерттеу сұрағы

Сабақтың зерттеу сұрағы: «Екі картада жол туралы дерек әртүрлі болса, қауіпсіз бағытты қалай таңдаймыз?» Күтілетін әрекеттер: оқушы екі картадан бір нысанды табады; ортақ және өзгеше екі белгіні атайды; ақпараттың қашан жасалғанын немесе берілгенін сұрайды; жаяу жүргінші өткелі көрсетілген бағытты негіздейді; жаңартылған дерек келгенде өз пікірін сақтаудың не өзгертудің себебін айтады. Жетістік экранда қанша батырма басылғанымен өлшенбейді. Оқушының дәлел сапасы және белгісіз ақпаратты мойындауы басты назарда.

ҰБА құжатында цифрлық дағды ақпаратты іздеу, талдау, құру және жауапты пайдалану әрекеттерімен байланыстырылған [1]. 4-сынып үшін экрандағы карта дайын жауап беретін жүйе емес, бір дереккөз. Қағаз жоспар екінші дереккөздің рөлін атқарады. Екі нұсқа да мұғалім әзірлеген шартты материал болғандықтан, оқушыдан шынайы қала көшесіне өз бетімен шыққызу немесе жол қауіпсіздігін тәжірибе жүзінде тексеру талап етілмейді. Бейнекамера, геолокация және оқушы аккаунтын қолданудың қажеттілігі жоқ.

Оқу материалын әзірлеу

Мұғалім «Мектеп», «Кітапхана», «Саябақ» деп белгіленген шартты аумақтың екі көрінісін дайындайды. Цифрлық картада көшелер, қиылыс, жаяу жүргінші өткелі, жүргіншілерге қолайсыз өткел және екі бағыт көрсетіледі. Қағаз жоспарда осы белгілердің көбі сақталады, бірақ бір жол туралы мәлімет өзгеше беріледі. Әр картаның шетіне «дайындалған күн», «ақпарат көзі: мұғалім құрастырған оқу үлгісі» деген анықтама жазылады. Бұл балаларға дереккөздің жасалу уақытын сұраудың үлгісін көрсетеді. Картада нақты баланың үйі немесе күнделікті қозғалыс бағыты болмайды.

Бірінші кезең бақылау және белгі табу

Мұғалім оқушыларға алдымен экраннан кітапхананы табуды, одан кейін сол нысанды қағаз жоспардан көрсетуін тапсырады. Әр бала «Екі картада да кітапхана қай жерде тұр? Қандай бір белгі екі нұсқада әртүрлі?» деген екі сұраққа жауап жазады. Нақты нысанды табу мен айырманы анықтау бөлек бағаланады. Егер оқушы өткел мен аялдаманы шатастырса, мұғалім дайын жауабын айтпай, шартты белгілер сөздігінен тиісті бейнені табуды ұсынады. Алғашқы бақылаудың нәтижесі картадағы көрінетін белгімен ғана түсіндіріледі.

Жұптар бір-біріне «Мұны қай жерден көрдің?» деп сұрақ қояды. Бірі цифрлық картаны, екіншісі қағаз жоспарды қарайды; содан кейін рөлдер ауысады. «Цифрлық картада Ә бағытының жанында өткел белгісі бар, қағаз жоспарда бұл белгі басқа қиылыста тұр» деген жауап екі деректі де атайды. «Цифрлық карта жаңа екен» деген тұжырым картада жасалған күн көрсетілмесе негізсіз болады. Мұғалім дәл осы сәтте деректі байқау мен одан қорытынды жасау арасындағы айырманы түсіндіреді.

Екінші кезең дереккөзді салыстыру және таңдау

Негізгі жағдаят: «Кітапханаға А немесе Ә жолымен баруға болады. А жолы қысқалау, бірақ сызбада өткел белгісі жоқ. Ә жолы ұзақтау, өткел белгісі бар. Қай бағытты таңдауды ұсынасың?» Оқушы картадағы шартты белгіні көрсетіп, «Мен Ә бағытын ұсынар едім, өйткені жоспарда жаяу жүргінші өткелі бар» деп түсіндіреді. Жауапты «барлық жағдайда Ә бағыты қауіпсіз» деген нақты өмірге арналған нұсқау ретінде таратуға болмайды: бұл мұғалім құрастырған шартты оқу жағдайы. Ә жолының да қауіпсіздігін бағалау үшін басқа мәлімет керек болуы мүмкін.

Екінші айналымда мұғалім «қағаз жоспар кейінірек түзетілген, онда жаңа өткел басқа жерге көшірілген» деген қосымша оқу дерегін береді. Оқушы бастапқы таңдауын қайта қарап, «Мен пікірімді өзгерттім, себебі жаңа жоспарда өткел басқа қиылыста көрсетілген» немесе «Әзірге шешім қабылдамаймын, өйткені екі картада да өткелдің ашық екені көрсетілмейді» деп жауап бере алады. Бірінші шешімді өзгерту қателік емес: жаңа мәлімет келгенде пайымын түзету зерттеу дағдысының көрінісі.

Үшінші кезең топтық талқылау және рефлексия

Төрт оқушыдан тұратын топта рөлдер бөлінеді: біреуі белгіні табады, екіншісі карталардың ұқсастығы мен айырмасын тіркейді, үшіншісі маршруттың дәлелін тұжырымдайды, төртіншісі нәтижені таныстырады. Келесі тапсырмада рөлдер ауысады. ҰБА құжатында топтың ортақ өнімімен бірге әр баланың жеке үлесін байқау және рөлдерді алмастыру ұсынылады [1]. Сондықтан бір оқушының бүкіл картаны оқып, қалғандарының тек қарап отыруына жол берілмейді. Әр бала өз таңдауының бір себебін жеке жазып береді.

Топтың қорытындысы үш сөйлеммен беріледі: «Біздің таңдауымыз ... . Оған ... белгісі дәлел. Бізге әлі ... ақпарат керек». Мұғалім екі топтың жауабын салыстырғанда әртүрлі шешімді автоматты түрде қате деп есептемейді. Егер бір топ жаңа жоспарды негізге алып бағытын өзгертсе, екіншісі белгісіздікке байланысты таңдауын кейінге қалдырса, екеуінен де дәлелдің қай дерекке сүйенгенін сұрайды. Тапсырманың мәні — картадан бір ғана бағдарды жаттау емес, ақпараты толық емес жағдайда шешімнің шартын түсіну.

Рефлексияда «Қандай мәлімет пайдалы болды? Неліктен пікіріңді сақтадың немесе өзгерттің? Келесіде картаны тексергенде ең алдымен нені қарайсың?» деген сұрақтар қолданылады. Төртінші сынып оқушысы қысқа жауап бере алады: «Мен алғашында қысқа жолды таңдадым. Кейін өткел белгісін көріп, шешімімді өзгерттім. Келесіде картаның күнін және шартты белгілерін қараймын». Бұл жауап жаңа ақпараттың ойға қалай әсер еткенін көрсетеді. Қағаз парағындағы рефлексия цифрлық құралсыз да толық орындалады.

Бағалау және саралау

Бағалаудың үш негізгі өлшемі: оқушы шартты белгілерді дұрыс оқиды; екі дереккөздің сәйкес немесе қайшы тұсын нақты атайды; ұсынысын қауіпсіздікке қатысты көрінетін дерекпен негіздейді. Төртінші белгі ретінде жаңартылған ақпаратқа байланысты ойын түсіндіре алуын тіркеуге болады. «Дұрыс», «қолдаумен», «келесі қадам» сияқты қалыптастырушы жазба жеткілікті. «Әдемі слайд жасады» немесе «картаны жылдам ашты» деген нәтиже зерттеу сапасының орнына жүрмейді. ҰБА құжаты цифрлық өнімнің мазмұнын техникалық безендіруден бөлек бағалауды ұсынады [1].

Қолдауды қажет ететін оқушыға екі не үш шартты белгіден тұратын шағын сөздік және белгі табуға арналған бағыттаушы сұрақ беріледі. Жазылымы қиын бала сөйлем басын қолданады: «Мен ... картасында ... белгісін таптым». Жылдам орындаған оқушы әр картада жетіспейтін бір мәліметті атайды, мысалы, жарықтандыру немесе көше жағдайы туралы ақпараттың жоқтығын байқайды; бірақ өзі көрмеген нақты көшенің жай-күйін ойдан қоспайды. Осылайша тапсырманың күрделілігі өседі, ал барлық оқушыға ортақ талап — дәлелді нақты дерекпен байланыстыру.

Цифрлық қауіпсіздік және қолдану шегі

Балалардың мекенжайын, күнделікті жүру уақытын немесе үйге барар жеке жолын ортақ экранда көрсету қажет емес. ЮНИСЕФ балаларды желіде қорғау жөніндегі материалында жеке ақпаратты жария етпеу мен құпиялылықты сақтау қажеттігін түсіндіреді [4]. Сондықтан мұғалім шартты картаны өзі дайындап, оқушыларға жеке тіркелуді міндеттемейді. Егер дайын картографиялық сурет пайдаланылса, оның авторын және қолдану шартын тексеріп, дереккөзін көрсетеді. Сыныпта пікір алмасуға қажет көрнекілік жасалғанда баланың жеке географиялық дерегін жинамай-ақ зерттеу мақсатына жетуге болады.

Карта бойынша сабақта ұсынылған бағытты нақты өмірде баланың өз бетімен жүруіне рұқсат ретінде қабылдауға болмайды. Шынайы маршрутты ата-ана немесе жауапты ересек адам қолданыстағы жол жағдайына қарап анықтайды. Сандық арақашықтықты жаяу жүру уақытымен теңестіру де қате: өткел, жол қозғалысы, құрылыс жұмысы және өзге факторлар өзгеріп тұрады. Мақаладағы А және Ә бағыттары — тек дереккөзді салыстыруды үйрететін оқу үлгісі. Осындай шектеуді ашық айту оқушыға картаның пайдалы әрі толық емес ақпарат екенін үйретеді.

Интернет уақытша істемесе, қағаз жоспар мен сақталған карта суреті тапсырманы жалғастыруға мүмкіндік береді. Мұғалім технология ауысқанда сұрақтарды өзгертпейді: «Дерек қайдан алынды? Қашан жасалды? Нені көрсетеді? Не жетіспейді?» Осы тұрақты сұрақтар жаңа қосымша пайда болған сайын қайта үйренуді азайтады. ЮНЕСКО-ның цифрлық сауаттылық жөніндегі жаһандық шеңбері цифрлық дағдыларды кең ауқымды әрекеттермен байланыстырады [5]; бастауыш сыныптағы осы шағын жұмыс соның тек бір жасқа лайық көрінісі.

Нәтижені тіркеу және қорытынды

Сабақ басында оқушыдан екі картаға қарап алғашқы бағытты таңдауды сұрауға болады. Сабақ соңында жаңартылған дерек беріліп, өз шешімін бір дәлелмен қайта жаздырады. Екі жазба бірдей үш өлшеммен салыстырылады: белгі дұрыс аталды ма; ақпарат көзі көрсетілді ме; ұсыныс сол ақпаратпен байланыстырылды ма? Мұғалім сынып жұмысын өткізбесе, «оқушылардың дағдысы артты» деген нақты нәтиже жазылмайды. Бір сабақтағы өзгеріс тұрақты дағдыны дәлелдемейді; кейін басқа карта және басқа ақпарат көзімен қайталап байқау қажет.

Қорыта айтқанда, цифрлық карта мен қағаз жоспарды салыстыру оқушыны экрандағы суретті қабылдаудан деректі тексеруге, қауіпсіздік туралы дәлелді пікір айтуға және жаңа ақпарат келгенде шешімін қайта қарауға жетелейді. ҰБА әдістемелік ұсынымдарының негізгі идеясы — цифрлық құралды метапәндік зерттеу әрекетімен байланыстыру — шартты маршрутты талдау арқылы нақты іске асады [1]. Сабақтың құндылығы қолданылған құрылғы санында емес, оқушының дереккөз бен дәлелді байланыстырып, белгісіз қалған ақпаратты тани алуында.

Әдебиеттер

[1] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. 1–4-сыныптарда «Дүниетану» пәнін оқытуда цифрлық дағдылар мен метапәндік құзыреттерді қалыптастыру бойынша әдістемелік ұсынымдар. Астана, 2026. 162 б.

[2] UNESCO. Media and Information Literate Citizens: Think Critically, Click Wisely. Paris, 2021. https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literate-citizens-think-critically-click-wisely

[3] OECD. The OECD Learning Compass 2030. Paris, 2019. https://www.oecd.org/en/data/tools/oecd-learning-compass-2030.html

[4] UNICEF Europe and Central Asia. How to keep your child safe online. https://www.unicef.org/eca/how-keep-your-child-safe-online

[5] UNESCO Institute for Statistics. A Global Framework of Reference on Digital Literacy Skills for Indicator 4.4.2. Montreal, 2018. https://www.uis.unesco.org/en/gaml/monitoring-framework

Әлшері Жарқынай Бегалықызы

«М. Әуезов атындағы жалпы білім беретін мектеп»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Түркістан.