Аннотация. Шетел тілі сабағында мұғалім әзірлеген жасанды интеллект диалогын тексеріп, оқушының өз сөзімен жаңа диалог құруына арналған әдістемелік үлгі ұсынылады. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының ЖИ қолдану жөніндегі ұсынымдары негізге алынып, тілдік сәйкестік, сыпайылық, өзара әрекет, мұғалімнің бақылауы және жеке деректі қорғау мәселелері талданады. 5-сыныптың кітапхана жағдаяты бойынша тапсырмалар, саралау және қалыптастырушы бағалау өлшемдері берілген. Нәтиже болжам ретінде емес, нақты сабақта тексерілетін белгі ретінде қарастырылады.

Түйін сөздер: шетел тілі, жасанды интеллект, диалог, тілдік әрекет, сыни тексеру, кері байланыс.

Кіріспе

Шетел тілін үйренуде оқушыға жаңа сөзді бірнеше рет қолданып көру, қатесін түсіну және қайта айту мүмкіндігі қажет. Жасанды интеллект мұғалімге әртүрлі қысқа диалог, оқылым мәтіні немесе жауап үлгісін тез ұсына алады. Бірақ тіл үйренудегі табысты дайын жауаптың көркемдігімен өлшеуге болмайды: оны бала түсінді ме, өздігінен қолданды ма және ықтимал қатені байқады ма деген сұрақтар маңызды. Сондықтан ЖИ құрастырған мәтінді сыныпқа өзгеріссіз тарату да, оқушының дербес жауабын автоматты жүйеге толық тапсырту да сабақтың мақсатын әлсіретеді.

Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының 2025 жылғы «3–11-сыныптарда “Шетел тілі” оқу пәнін оқуда және оқытуда жасанды интеллектіні қолдану бойынша әдістемелік ұсынымдары» ЖИ-дің мәтінді бейімдеу, жеке жаттығу мен жылдам кері байланыс мүмкіндіктерін және қателік, біржақтылық, құпиялылық тәуекелдерін сипаттайды [1]. Құжатта шынайы тілдік қарым-қатынасты сақтауда мұғалімнің жауапкершілігі ерекше аталады. Осы мақалада ұсынымдар 5-сыныптағы шағын коммуникативтік тапсырмаға бейімделеді; «ЖИ жақсы үйретті» деген тексерілмеген нәтиже алдын ала айтылмайды.

UNESCO білім берудегі ЖИ жөніндегі нұсқаулығында педагогикалық пайда мен тәуекелді қатар қарастыру қажеттігін көрсетеді [2]. Генеративті ЖИ туралы 2023 жылғы нұсқаулық дербес қолданудың жасқа лайықтылығына және деректерді қорғауға назар аударады [3]. Сондықтан бұл үлгіде мұғалім материалды өзі әзірлеп, тексеріп, оқушыға қағазда немесе ортақ экранда береді. Балаға жеке аккаунт ашқызу, дауыстық жазбасын сыртқы сервиске жүктеу немесе аты-жөнін сұранысқа енгізу талап етілмейді.

Мақсат және әдістемелік шешім

Мақсат — 5-сынып оқушысының таныс жағдаятта қысқа ағылшын тіліндегі диалог құруына, ЖИ берген үлгідегі орынсыз сөзді немесе мағыналық сәйкессіздікті табуына, соңында өз нұсқасын жұппен айтуына мүмкіндік беру. Мұғалім «кітапханадағы кітап сұрау» жағдаятын таңдайды. Сабақтың тілдік нәтижесі: сыпайы өтініш жасау, нақтылау сұрағын қою және екі-үш кезекпен жауап алмасу. Нақты оқу мақсаты мен сөздік көлемін мұғалім өзі пайдаланатын оқу бағдарламасына сәйкестендіреді. Еуропа кеңесінің CEFR қосымша томы өзара әрекет пен мағына құруға назар аударады [4]; осы қағида мұнда дайын сөйлемді жаттатудан өзара түсінісуге көшу үшін қолданылады.

ЖИ мұғалімнің көмекшісі ретінде екі қысқа диалог нұсқасын шығарады: бірі мағынасы мен әдеп нормасына сай, екіншісінде әдейі сақталған бір не екі мәселе бар. Дәл осы қателерді ЖИ-ден кездейсоқ күтпей, мұғалім өзі таңдап енгізгені дұрыс: сабақ қандай дағдыны тексеретіні алдын ала анық болады. Мысалы, «Give me the book now» деген бұйрық кітапханада сыпайы өтініш жасаудың үлгісі емес; «Could I borrow this book, please?» нақтырақ. Мұғалім өзге тұрғыдан дұрыс сөйлемді негізсіз қате деп белгілемейді; әңгіме тілдік жағдайға сәйкестік туралы.

Тіл үйрену мен ЖИ сауаттылығын екі бөлек нысана ретінде ұстаймыз. Тілдік нысана — оқушының өтінішті айтуы және серіктесінің жауабына лайық жауап беруі. Ақпаратты бағалау нысанасы — ЖИ ұсынған тіркестің контекстке сәйкестігін тексеру. Бірінші нысана жұптық сөйлесу арқылы, екіншісі салыстыру мен түсіндіру арқылы байқалады. Егер бала «жүйе осылай жазған соң дұрыс» десе, мұғалім әдептілік пен мағына тұрғысынан қай жерде мәселе барын бірге қарастырады.

Мұғалімнің дайындық әрекеті

Алдымен сыныптың жасына лайық сөздік қор таңдалады: library, book, borrow, return, please, thank you. Әңгіме ұзақтығы төрт–алты қысқа репликадан аспайды. Мұғалім сұранысты өз атынан «5-сыныпқа кітапханадағы сыпайы өтініш бойынша екі қысқа ағылшын диалогының нұсқасын құрастыр; қарапайым сөздер қолдан» деп береді. Оқушының жұмысы немесе жеке дерегі сұранысқа енгізілмейді. Алынған мәтіндегі грамматика, жасқа сәйкестік, мәдени реңк және нақты кітапханалық ереже мұғалім тарапынан қайта тексеріледі.

Үлгі диалог: «A: Excuse me. Could I borrow this book, please? B: Yes. Please return it on Friday. A: Thank you. B: You’re welcome». Кітапты қайтару күні нақты кітапхана тәртібіне байланысты өзгеруі мүмкін, сондықтан сабақта бұл да шартты үлгі екені жазылады. Салыстыру диалогы: «A: Give me a book now. B: Take it. A: Fine». Балалар оның грамматикалық құрылымын түгел «бұрыс» деп жарияламайды; қай сөздің жағдайда дөрекі естілетінін талдап, сыпайы нұсқасын ұсынады. Осылайша түзету себеппен байланысты болады.

Мұғалім өзі де ЖИ берген қосымша сөздерді ойланбай енгізбейді. Егер бағдарламада әлі таныстырылмаған күрделі сөз тіркестері көп болса, оларды қысқартады. Егер мысал белгілі бір мәдени ортаға ғана тән болса, оны өз мектебінің шынайы кітап алу тәжірибесімен салыстырады. Қағаз карточка қолданылғанда ЖИ сервисінің атауы оқушы үшін басты ақпаратқа айналмайды; мәтіннің кім құрастырғаны және мұғалімнің оны тексергені қысқа түрде белгіленеді.

Бірінші кезең түсіну және салыстыру

Оқушылар екі диалогты оқып, «Қайсында кітап сұрау түсініктірек әрі сыпайы? Неге?» деген сұраққа жеке жауап жазады. Қолдау қажет балаға please және Could I тіркестері бояусыз сызықпен белгіленген нұсқа беріледі. Күшті оқушыға «Please сөзі барлық жағдайда жеткілікті ме, әлде сөйлемнің бүкіл құрылысы маңызды ма?» деген қосымша сұрақ қойылады. Оқушының жауабы тек «біріншісі жақсы» деп тоқтамауы тиіс; ол нақты бір тіркесті көрсетіп, оның қарым-қатынасқа қалай әсер ететінін айтады.

Жұптар «оқырман» және «кітапханашы» рөлін бөлісіп, репликаны кезекпен оқиды. Бірінші айналымда мәтін көз алдында тұрады, екіншісінде карточкадағы бос орынға басқа кітап атауы енгізіледі. Серіктесі қарсы сұрақ қоюға құқылы: «Which book?» немесе «When should I return it?» Баланың жауапты түсініп өзгерте алуы жаттанды қайталаудан гөрі әрекетті жақсы көрсетеді. Мұғалім айтылымдағы ұсақ кемшіліктің бәрін бірден түзетпей, серіктесінің түсінуіне кедергі келтірген тұсты нысанаға алады.

Салыстырудың үшінші қадамы — «ЖИ жауабының қай жеріне сенбедік және қалай тексердік?» деген бір сөйлемдік рефлексия. Балалар кітапханадағы шынайы ережені ойдан қоспай, мұғалім ұсынған шартты жағдайға ғана сүйенеді. Егер ЖИ «барлық кітап үш күнге беріледі» деген мәлімет қосса, бұл мектеп кітапханасының тәртібімен тексерілуі тиіс. Оқушы мәтіндегі тілдік үлгіні пайдаланып, факт түрінде ұсынылған сыртқы мәліметке күмәнмен қарауды үйренеді.

Екінші кезең өз диалогын құру

Жұптарға тапсырма беріледі: кітап атауын және бір нақтылау сұрағын өзгертіп, төрт–алты репликадан тұратын жаңа диалог құрастырыңдар. Диалогта өтініш, жауап, қосымша сұрақ, алғыс болады. Бір балада сөздік қоры шектеулі болса, ол қысқа тірек кестені пайдалана алады: «Could I ...?», «Yes, ...», «When ...?», «Thank you». Бұл тіректер түпкілікті дайын жауап емес; бала серіктесінің айтқанына сәйкес сөзді таңдайды. Жылдам аяқтаған жұп кітап қолда болмаған жағдаятқа лайық балама шешім ұсынады.

Жұптар реплика құрастыру кезінде ЖИ нұсқасынан өздері өзгерткен бір сөзді белгілейді: бұл олардың дербес үлесін көрсетеді. «We changed “give” to “borrow” because we want to ask for a book politely» деген мазмұндағы түсіндірме қазақша айтылуы да мүмкін; нысана — ағылшын диалогының коммуникативтік сапасын ашу. Мұғалім оқушының әр жолын машинаға тексертпейді. Өзара пікір мен мұғалім кері байланысы негізгі түзету көзі болып қалады.

Тұсаукесерде екі жұп өз диалогын айтып береді. Тыңдаушылар қысқа чек парағын толтырады: өтініш түсінікті ме; серіктесі сұраққа жауап берді ме; қарым-қатынас сыпайы ма? Осы өлшемдер бойынша «Could I borrow ...?» тіркесін дұрыс айтып, бірақ қарсы сұраққа жауап бермеген оқушыға келесі қадам анық көрінеді. Оқушы қателігін ашық талқылағанда жеке тұлғасын бағалаудың орнына нақты сөйлемді жақсартамыз.

Кері байланыс пен адал пайдалану

Бағалау үш көрсеткішке сүйенеді: мағыналы өтініш айту; серіктесінің сөзіне сай жауап беру; ЖИ мәтініндегі бір сәйкессіздікті түсіндіріп түзету. Мұғалім әрқайсысына «өздігінен», «қолдаумен», «әзірге қиын» деп белгі қоя алады. Бұл оқушының тілдік әрекетін де, дерекке сын көзбен қарауын да көрсетеді. Дайын машина мәтінін түгел көшіріп оқу осы көрсеткіштердің орнын баспайды. Бағалау карточкаларын жариялағанда баланың аты-жөні берілмейді.

Әдістемелік ұсынымда ЖИ-дің жылдам кері байланысы пайдалы болғанымен, жауаптың орнықсыздығы мен контекстен тыс қате болуы мүмкін екені аталады [1]. Мұғалім машина ұсынған «incorrect» белгісін соңғы үкімге айналдырмайды: оқушының бастапқы тапсырмадағы мақсатына, мағынасына және өзара түсінісуіне қарап шешім шығарады. UNESCO нұсқаулықтарындағы адам бақылауы мен дербес деректерді қорғау ұстанымдары осы таңдауды қолдайды [2; 3].

Оқушы «ЖИ-ді қалай пайдаландық?» деген сұраққа қысқа жауап береді: «Мұғалім мысалды дайындады; біз оны тексеріп, өз диалогымызды жасадық». Бұл ашық айту академиялық адалдықты жазалау тетігіне айналдырмайды. Егер мектеп ЖИ қолдануына арнайы ішкі ереже бекітсе, сабақ сол тәртіпке сай ұйымдастырылады. Интернет болмаған жағдайда мұғалім алдын ала тексерілген екі диалогты қағазға басып береді; тілдік және сыни салыстыру міндеті сақталады.

Оқушы жауаптарын талдаудың үлгісі

Бірінші оқушы «Could I borrow this book, please?» деп анық сұрайды, бірақ кітапханашының «When will you return it?» деген сұрағына жауап бермейді. Мұнда сыпайы өтініш қалыптасқанымен, өзара әрекет аяқталмаған. Мұғалім «Серіктесің сенен қандай ақпарат күтті?» деп нақтылап, баланың «On Friday» деген жауапты қосуына жағдай жасайды. Екінші оқушы «Give me book now» деп қысқа сөйлейді; мұғалім оның ойын жоққа шығармай, кітап сұрауда қай сөзді жұмсартып айту орынды екенін сұрайды. Түзету сөйлемді жаттап алудан емес, әңгімелесушінің оны қалай қабылдайтынын ойлаудан туады.

Үшінші оқушы ЖИ мәтінін ешбір өзгертусіз дауыстап оқиды. Ол дыбыстауды жақсы орындауы мүмкін, бірақ мәтіндегі мәліметті өз жағдайына сәйкестендірді ме, белгісіз. Мұғалім кітап атауын өзгертіп, бір күтпеген сұрақ қояды: «Бұл кітап қазір бос емес болса, не сұрайсың?» Оқушы басқа кітапты ұсынуды сұраса немесе кейін қашан келетінін нақтыласа, жаңа жағдайда тілдік үлгіні қолданғаны байқалады. Машина берген сөзге сүйенгені үшін баланы жазаламай, дербес жауабын көретін тапсырма ұсыну маңызды.

ЮНИСЕФ баланың желідегі жеке ақпаратын қорғау туралы ұсынымдарында оны құпия сақтауға үйретудің қажеттігін атап өтеді [5]. Сондықтан мұғалім оқушының аты-жөні, дауыстық жазбасы не жеке оқу қиындығы көрсетілген промпт құрастырмайды. Бүкіл жаттығуды ойдан шығарылған кітап атауымен жүргізуге болады. Жауаптағы қатені сыныппен талдағанда да баланың есімі айтылмайды; қарастырылатын нысан — сөйлемнің тілдік қызметі.

Қорытынды

ЖИ шетел тілінде қысқа тілдік материал әзірлеуге жәрдемдесе алады, ал оқушының шынайы тіл үйренуі сол материалды түсіну, салыстыру, серіктесімен сөйлеу және өз таңдауын дәлелдеу кезінде көрінеді. Ұсынылған кітапхана жағдаяты ЖИ үлгісін мұғалімнің тексеруімен және оқушының дербес әрекетімен байланыстырады. Нәтиже тек нақты сыныпта бастапқы және соңғы диалогтарды бірдей өлшемдермен салыстырған соң бағалануы керек. Құралдың қолжетімділігі өзгерсе де, тілдік қарым-қатынас пен дәлелді кері байланыс сабақтың өзегі болып қалады.

Әдебиеттер

[1] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. 3–11-сыныптарда «Шетел тілі» оқу пәнін оқуда және оқытуда жасанды интеллектіні қолдану бойынша әдістемелік ұсынымдар. Астана, 2025. Ұсынылған электрондық нұсқа.

[2] UNESCO. AI and education: Guidance for policy-makers. Paris, 2021. https://www.unesco.org/en/articles/ai-and-education-guidance-policy-makers

[3] UNESCO. Guidance for generative AI in education and research. Paris, 2023. https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research

[4] Council of Europe. Common European Framework of Reference for Languages: Companion Volume. Strasbourg, 2020. https://www.coe.int/en/web/common-european-framework-reference-languages/cefr-companion-volume-and-its-language-versions

[5] UNICEF Europe and Central Asia. How to keep your child safe online. https://www.unicef.org/eca/how-keep-your-child-safe-online   

Шабдан Гүлфарус Медетқызы

«М. Әуезов атындағы жалпы білім беретін мектеп»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Түркістан. Қазақстан