Аннотация. Мақалада 9-сыныптағы Несіпбек Айтұлының «Бәйтерек» поэмасын оқытуда символ, ақынның ойы және оқырман түсіндіруін ажырату жолы қарастырылады. Оқулықтағы поэма үзіндісі мен ЖИ сауаттылығына арналған екі әдістемелік еңбектің тұжырымдары негізінде ЖИ берген дайын символ түсіндірмесін мәтінмен тексеру тапсырмасы мен бағалау өлшемдері ұсынылады.

Түйін сөздер: Бәйтерек, символ, ұлттық идея, өлең тілі, жасанды интеллект.

Тақырыптың өзектілігі

Несіпбек Айтұлының «Бәйтерек» поэмасын оқыған оқушы «Бәйтерек — елдің символы» деп жауап бере алады. Бірақ символдың поэмада қандай сөздермен жасалғанын және оның ойға қалай қызмет ететінін түсіндіру басқа дағдыны талап етеді. 9-сынып оқулығында ақын туралы мәлімет пен «Бәйтерек» поэмасының басталатын тұсы 208–209-беттерде берілген [1]. Осы мәтінге сүйенген оқу жұмысы азаматтық ойды дайын ұранмен емес, көркем сөз бен композицияның әсерімен байланыстырады.

ЖИ атауға қатысты жалпылама анықтама ұсынуы мүмкін: «Бәйтерек тек қаладағы ескерткішті сипаттайды». Оқушы оны поэма жолдарымен тексермесе, атаудың көркемдік қызметін жоғалтады. Академияның әдебиетті оқытуда ЖИ қолдану ұсынымы көркем туындыға қатысты жауапты талдауға мүмкіндік береді [2]; функционалдық және ЖИ сауаттылығы ұсынымы сол жауаптың негізін тексеруге шақырады [3]. Мақала мақсаты — поэманың екі шағын тұсын талдап, символ туралы пікірді кемінде екі сөз өрнегіне сүйеніп дәлелдеу.

Поэма жолдарын оқу

Мұғалім оқулықтағы алғашқы шумақтарды көрсетіп, «Ақын Бәйтеректі зат ретінде ғана ма, әлде ел мен ұрпақ туралы ойды жеткізетін бейне ретінде ме қолданады?» деп сұрайды [1, 209-б.]. Оқушы алдымен лирикалық суретке қатысты нақты сөздерді атайды, содан кейін олар туғызатын ассоциацияны түсіндіреді. Поэмадағы «түбіне» мен «басына» қатысты кеңістік бейнесін оқығанда төмен мен жоғарыны көрсету арқылы қандай тұтастық жасалатынын талқылайды. Мәтіндегі сөзді түсіндіру мен нақты тарихи орын жайындағы сыртқы деректі бір-біріне айналдырып жіберуге болмайды.

«Бейне — мәтіндік дәлел — мағына» парағында бірінші бағанға Бәйтерек, екіншісіне оқушы таңдаған жолдың оқулықтағы орнын, үшіншісіне өз түсіндіруін жазады. Кейін сол қорытындыға қарсы қандай өзге түсіндіру болуы мүмкін екені айтылады. «Мәңгілік ел» туралы жалпылама сөйлем жазған бала оның қай поэтикалық белгімен байланысатынын көрсетуі керек. Мұғалім баланың ойына бір ғана дұрыс символдық анықтама таңбайды: мәтінмен негізделген әр интерпретация талқыланады.

ЖИ жауабының шегін анықтау

Тексеру үлгісі: «Поэмадағы Бәйтерек тек ғимарат туралы хабарлама. Ақынның бейнелі сөзі жоқ. Оқырман ел мен ұрпақ туралы ойды бұл мәтіннен шығара алмайды». Бұл сөйлемдер мұғалім арнайы құрастырған оқу материалы; нақты сервистің нәтижесі де, шығарманың дәйексөзі де емес. Оқушылар «тек» сөзін алғашқы шумақтардағы поэтикалық бейнемен салыстырады, екінші сөйлемді сөз өрнегімен тексереді, үшіншіге қатысты мәтіннің қай тұсы кеңірек ойға жол ашатынын көрсетеді. Дәлел табылмаса, олар өз тұжырымын да тарылтуы керек.

Түзетілген жауапта нақты ескерткіштің тарихы мен поэманың көркем мағынасы бөлек қаралады: «Поэмада Бәйтерек көркем бейне ретінде қолданылады; ол туралы түсіндіруді таңдалған жолдармен дәлелдеу керек». Бұл сөйлемнің өзі дәлелсіз толық жауап емес, оқушы ізденісіне нұсқау. Атау белгілі болғаны үшін мәтінді оқымай ұлттық идеяны автоматты түрде тағайындау сыни оқуға жатпайды [4]. «Автор дәл осыны ғана айтты» деген абсолют сөз де поэманың көпмағыналы бейнесін тарылтады.

Жеке және топтық тапсырмалар

Жеке кезеңде әр оқушы екі жол таңдап, бірін «көріп тұрған бейне», екіншісін «ойға шақыратын ишара» ретінде түсіндіреді. Жұпта түсіндірулерін салыстырып, келіспейтін тұсына «менің дәлелім қай жолда?» деген сұрақ қояды. Топта бір символдық карта жасалады: ортасында Бәйтерек, айналасында мәтіндегі үш сөз өрнегі және әрқайсысының ықтимал әсері. Картаны безендіру міндет емес; маңыздысы — өрнектің шынында үзіндіде бар болуы және түсіндірменің соған сай келуі.

Кеңейтілген тапсырмада оқушы поэмадағы бейне мен оқулық кіріспесіндегі ақын туралы мәліметтің мәртебесін салыстырады [1, 208–209-бб.]. Өмірбаяндағы факт символдың жалғыз мағынасын анықтамайды. Қолдауды қажет ететін оқушыға екі шумақтың оқылатын орны мен «осы сөз маған ... елестетті, себебі ...» қаңқасы беріледі. Дербес жұмыс істейтін бала өзі екі үзінді табады және түсіндіруіне қарсы сұрақ қояды.

Бағалау және қорытынды

Төрт өлшем қолданылады: оқулықтағы екі нақты сөз өрнегін дұрыс табады; бейне мен жалпы идеяны себеп арқылы байланыстырады; ЖИ үлгісіндегі кемінде бір негізсіз сөзді түзетеді; өз түсіндіруін дайын сыртқы мәліметтен бөледі. Егер оқушы тек Бәйтерек нысанының тарихын айтып, поэма тілін атамаса, мұғалім оны қайтадан шумаққа бағыттайды. Нәтиже шығарма мазмұнындағы дәлелмен бағаланады.

Мәтіндегі символды біртіндеп ашу

Мұғалім Бәйтерек туралы сырттан белгілі мәліметтерді айтқызғанда, оларды тақтаның бөлек шетіне жазады. Екінші шетке тек поэмадағы тірек сөздер орналастырылады. Екі тізімді бірден біріктіруге болмайды: сыртқы мәліметтің дұрыстығы поэманың нақты жолы болып кетпейді. Оқушы көркем сөзден шыққан өз пайымын алдымен екінші тізімдегі сөзбен негіздейді, содан соң ғана өз тәжірибесімен байланысын түсіндіреді. Осы тәртіп қиял мен деректі шатастырмайды.

«Бәйтерек» атауын үш түрлі тұрғыда ашатын топтық жұмыс ұйымдастырылады: бір топ табиғаттағы ағаш бейнесіне қатысты сөздерді, екіншісі кеңістік пен өсуді меңзейтін сөздерді, үшіншісі ұрпақ немесе елге қатысты ишараларды іздейді. Егер бір топқа берілген мағына үзіндіде дәлелденбесе, топқа ұғымды ауыстыруға рұқсат беріледі. Мақсат алдын ала үлестірілген тұжырымдарды қалайда растау емес, мәтіннің өзінен тірек табу.

Баланың «Бәйтерек мәңгілік өмірді білдіреді» деген пікірі шын ниетті түсіндіру болуы мүмкін. Бірақ мұғалім «Осы кең мағынаға қай сөз жетеледі?» деп сұраса, пікірдің мәтінге қатысы нақтыланады. «Бұл жай ағаш туралы өлең» деген жауапқа да сол талап қойылады: бейнелі сөздерді тура сипаттамамен салыстыру керек. Қарсы пікірлерді тек жалпылама ұғымдардың тартысына айналдырмай, оқулықтағы екі бөлек шумақ арқылы тексеру тиімді.

Оқушы соңында символ картасынан ең сенімді екі дәлелін таңдайды. Үшінші дәлел мәтінге әлсіз байланысса, оны күштеп енгізбейді; «бұл ойымды тағы тексеремін» деп белгілейді. Мұғалім түсіндірмедегі осындай адалдықты бағалайды. Дайын ЖИ жауабын көргеннен кейін қорытындыны көшірмей, өзінің алғашқы ойы қалай нақтылағанын жазады. Бейнені оқу арқылы ұлттық идеяны түсіну мәтінмен жүргізілген осы шағын дәлел жұмысынан басталады.

Сабақты ұйымдастыру және жауапкершілік

Әдістемелік ұсыным ЖИ-ді көркем шығарманы талқылауға, сұрақ әзірлеуге және бастапқы идеяларды салыстыруға қолдануды қарастырады [2]. Функционалдық және ЖИ сауаттылығы туралы нұсқаулық дайын мазмұнның шынайылығын тексеруді, оқушының ойлау дербестігін сақтауды және мұғалімнің кәсіби шешімін басты орынға қоюды ұсынады [3]. Сондықтан сабаққа көрсетілетін қысқа жауапты мұғалім алдын ала тексеріп, оқушыға әуелі кітаптағы үзіндіні оқытады. ЖИ мазмұнын оқулықтың дәйексөзі ретінде ұсынуға болмайды; сөзбе-сөз жолды тек оқулық басылымымен салыстырғаннан кейін ғана тырнақшаға алу қажет.

ЖИ қолданғанда оқушылардың аты-жөні, фотосы, жеке жазбасы және бағасы ашық сервиске енгізілмейді. Интернет қолжетімсіз болса, мұғалім алдын ала әзірлеген мәтін қағазға басылып таратылады. UNESCO білімдегі генеративті ЖИ нұсқаулығы жасқа сәйкес қолдану мен деректерді қорғауды ескеруді ұсынады [5]. Оқушы дайындаған соңғы мәтінінде пайдаланған құралын қысқаша атайды және қай сөйлемді өзі қайта тексергенін көрсетеді. Педагог экрандағы жауаптың дұрыстығын міндетті түрде қарап шығады.

Ауызша талқылаудан кейін әр бала қысқа жазбаша қорытынды береді. Жазбада «мәтіндегі дерек», «менің түсіндіруім» және «әлі тексеретін сұрағым» бөлек беріледі. Мұндай жазылым дайын пікірді көшіру мен өз ойымен дәлелдеу арасын ажыратуға көмектеседі. OECD оқу сауаттылығы негіздемесіндегі мәтіндегі ақпаратты табу, түсіну және бағалау үдерістері осы бірізділікке бағдар бола алады [4]. Әр сыныптың нақты оқу мақсаты қолданыстағы бағдарламасы мен күнтізбелік жоспарынан алынады; мақала ойдан ресми мақсат кодын тағайындамайды.

Нәтижені тіркеуде сабақ басындағы бір сөйлемдік бастапқы пікір мен сабақ соңындағы дәлелді ой салыстырылады. Мұғалім оқушының мәтіннен нақты тірек тапқанын, оны түсіндіргенін және өз болжамына күмән келтіре алғанын белгілейді. Бұл материалдар бес бөлек авторлық сабақ үлгісі ретінде ұсынылады; сабақ шын мәнінде өткізілмеген болса, ойдан оқушы саны, жетістік пайызы немесе эксперименттік нәтиже жазылмайды. Жеке оқушыны тек технологияны пайдалану жылдамдығы бойынша бағалау әдеби білімнің мазмұнын ашпайды.

Кері байланыс пен мәтінді қайта оқу

Мұғалім жауаптарды тек «дұрыс» немесе «қате» деген сөзбен шектемейді. «Үзіндіні атадың, енді сол үзінді қорытындыңды қалай дәлелдейтінін түсіндір» деген кері байланыс талдауды тереңдетеді. «Пікірің қызық, бірақ ол мәтіндегі оқиға ма, әлде өз болжамың ба?» деген сұрақ екі деңгейді ажыратады. ЖИ жауабын дұрыс түзеткен балаға «жаңа сөйлеміңде де абсолют сөз қалмады ма?» деген өзіндік тексеру беріледі. Қате табу ғана емес, дәл әрі байыпты сөйлем құрастыру — оқу жұмысының көрінетін нәтижесі.

Сабақ соңында жұптар бір-бірінің жазбасындағы дәйексөз не эпизод орнын оқулықтан табады. Егер екі оқушы бір үзіндіні әртүрлі түсінсе, мәтіннің алдындағы және кейінгі сөйлемдерді бірге қайта оқиды. Мұғалім дәлелге сыйымды екі түсіндіруді қабылдай алады; ал мәтінде жоқ оқиғаны немесе ойдан шығарылған дәйексөзді міндетті түрде түзетеді. Осындай өзара тексеру мәтінді оқудың жауапкершілігін бөліседі және дайын ЖИ пікірін беделді жауап ретінде қабылдауға кедергі болады.

Қалыптастырушы бағалауда бір оқушыға «мәтіндік дәлел келтірді», екіншісіне «пікірін нақтылады» деген екі бөлек белгі қойылады. Біріншісі үзіндінің табылғанын, екіншісі үзіндінің түсіндірілгенін көрсетеді. Тек дәйексөз көшіріп жазу өздігінен талдау болмайды, ал дәйексөзсіз пікір тексерілмейді. Осы айырма мұғалімге келесі сабақта қандай қолдау қажет екенін анықтауға көмектеседі. Баланың ауызша жауабы мықты, жазбаша жауабы қысқа болса, оған бір рет ауызша дәлелін толық айтуға мүмкіндік беріп, кейін екі сөйлемге түсіру ұсынылады.

Сабақ жоспарындағы уақыт икемделеді: мәтінді жеке оқу үшін 10 минут, жұпта үзіндіні талқылауға 8 минут, ЖИ пікірін тексеруге 8 минут, жазба дайындауға 10 минут, ортақ талқылау мен кері байланысқа 9 минут қарастыруға болады. Бұл 45 минуттық авторлық үлгі; оқылатын үзіндінің ұзақтығы мен сыныптың қарқыны бойынша уақытты мұғалім өзгертеді. Ең маңызды реттілік — алдымен көркем мәтінмен жұмыс, содан соң екінші мәтінді тексеру. Егер экрандағы жауап ерте көрсетілсе, оқушылар оның дайын түсіндіруіне сүйеніп, өз алғашқы пікірін қалыптастырмай қалуы ықтимал.

Соңғы қорытындыға қосымша бір сұрақ қойылады: «Мен осы шығарманы қайта оқысам, қай жерін жаңаша байқар едім?». Оқушы қай үзіндіні қайта қарайтынын және неліктен сол тұсты таңдағанын жазса, оқу жұмысы тек берілген жауапты тексерумен аяқталмайды. Мұндай шағын рефлексия кейінгі тақырыпқа өтуде пайдалы: мұғалім балалар жиі шатастырған көркем тәсілді немесе оқиға бөлігін таңдап, келесі сабақтың кіріспесінде соған оралады. Қорытындының шынайы мазмұны оқушының нақты жазбасынан анықталады.

Қорытынды

Осылайша «Бәйтерек» поэмасындағы символды талдау оқушыға ұлттық ойды көркем мәтінмен негіздеуді үйретеді [1]. Әдістемелік еңбектер ЖИ ұсынған дайын түсіндірмені сынауға және оқушы дербестігін сақтауға бағыт береді [2; 3]. Оқу нәтижесін сабақтан кейінгі жазба дәлелдей алады, ал жүргізілмеген тәжірибе туралы нәтиже болжанбайды.

Әдебиеттер

[1] Керімбекова Б., Мұқанова Ж. Қазақ әдебиеті: жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Мектеп, 2019. 256 б.

[2] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. «Қазақ әдебиеті» пәнін оқытуда жасанды интеллектіні қолдану бойынша әдістемелік ұсынымдар (5–9-сыныптар). Астана, 2025. 320 б.

[3] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Білім алушылардың функционалдық және жасанды интеллект сауаттылығын дамыту. Астана, 2026. 85 б.

[4] OECD. PISA 2018 Reading Framework // PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2019. https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2018-assessment-and-analytical-framework_b25efab8-en/full-report/component-3.html

[5] UNESCO. Guidance for generative AI in education and research. Paris, 2023. https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research  

Шилимбетова Мадина Набикызы

«№ 144 жалпы орта білім беретін мектеп» КММ,
Шымкент қ, Қазақстан