Аннотация

Мақалада қазіргі білім беру ұйымдарындағы білім алушының психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі педагог-психологтің рөлі қарастырылады. Психологиялық қауіпсіз орта – оқушының өзін еркін сезінуіне, ойын ашық білдіруіне, әлеуметтік ортаға бейімделуіне, оқу мотивациясының тұрақтануына және тұлғалық әлеуетінің дамуына ықпал ететін маңызды фактор. Мақалада мектептегі психологиялық қызметтің негізгі бағыттары, эмоционалдық қолдау, буллинг пен кибербуллингтің алдын алу, оқушының мазасыздық деңгейін төмендету, ата-анамен және педагогтермен өзара ынтымақтастық орнату мәселелері талданады. Сонымен қатар педагог-психолог жұмысында қолдануға болатын профилактикалық, диагностикалық, түзету-дамыту және ағартушылық тәсілдер ұсынылады. Оқушының психологиялық әл-ауқатын сақтау тек психологтің міндеті емес, мектеп қауымдастығының бірлескен әрекетін талап ететіні негізделеді.

Кілт сөздер: педагог-психолог, психологиялық қауіпсіздік, білім алушы, эмоционалдық қолдау, буллинг, психологиялық ахуал, профилактика, ата-ана, педагогикалық қолдау.

Қазіргі білім беру кеңістігінде оқушының білім нәтижесімен қатар оның эмоционалдық жағдайына, психологиялық саулығына, тұлғалық дамуына ерекше назар аударылуда. Себебі бала өзін қауіпсіз және қолдау көрсетілетін ортада сезінген кезде ғана білім алуға белсенді қатысып, өзінің интеллектуалдық және шығармашылық әлеуетін толық аша алады.

Мектеп – тек білім беретін ұйым емес, сонымен қатар баланың қарым-қатынас орнатуды, қоғамда әрекет етуді, эмоциясын басқаруды және түрлі әлеуметтік жағдайларға бейімделуді үйренетін маңызды ортасы. Сондықтан білім беру ұйымында қолайлы психологиялық ахуал қалыптастыру – қазіргі педагогикалық үдерістің негізгі міндеттерінің бірі.

Психологиялық қауіпсіздік дегеніміз – адамның қорқынышсыз, қысымсыз, кемсітусіз және психологиялық зорлық-зомбылықсыз ортада өмір сүріп, білім алып, өз ойын еркін білдіре алу жағдайы. Мұндай ортада оқушы өзін мектеп қоғамының маңызды мүшесі ретінде сезінеді, қателесуден қорықпайды, қиындық туындағанда көмек сұрай алады.

Осы үдерісте педагог-психологтің кәсіби қызметі ерекше маңызға ие.

Баланың эмоционалдық жай-күйі оның оқу үлгеріміне, әлеуметтік қарым-қатынасына және мінез-құлқына тікелей ықпал етеді. Үнемі мазасыздық, қорқыныш, құрдастары тарапынан қысым немесе ересектермен түсініспеушілік жағдайында жүрген оқушының сабаққа зейін қоюы қиындайды.

Психологиялық қауіпсіз мектеп ортасының негізгі белгілеріне:

· оқушының ар-намысы мен жеке тұлғасына құрмет көрсету;

· кемсіту мен қорлауға жол бермеу;

· баланың пікірін тыңдау;

· эмоционалдық қолдау көрсету;

· қателесуге мүмкіндік беру;

· оқушы мен педагог арасындағы сенімді қарым-қатынас;

· сыныптағы жағымды психологиялық ахуал;

· көмек сұраудың қалыпты әрекет ретінде қабылдануы жатады.

Психологиялық тұрғыдан қауіпсіз орта оқушының өзін-өзі бағалауына, сенімділігіне, эмоционалдық тұрақтылығына және жауапкершілік сезімінің қалыптасуына оң әсер етеді.

Педагог-психологтің қызметін тек психологиялық тест өткізумен немесе кеңес берумен шектеуге болмайды. Оның қызметі оқушыны жан-жақты психологиялық-педагогикалық қолдауға бағытталған жүйелі жұмыстардан тұрады.

1. Психологиялық диагностика

Диагностикалық жұмыс білім алушылардың эмоционалдық жағдайын, мектепке бейімделу деңгейін, мазасыздығын, өзін-өзі бағалауын, тұлғааралық қарым-қатынасын анықтауға мүмкіндік береді.

Диагностика нәтижесінде педагог-психолог:

· ерекше қолдауды қажет ететін оқушыларды анықтайды;

· сыныптағы психологиялық ахуалды бағалайды;

· қарым-қатынас барысында кездесетін қиындықтарды белгілейді;

· түзету және профилактикалық жұмыстың бағытын жоспарлайды.

Диагностиканың мақсаты балаға «баға қою» емес, оның психологиялық қажеттіліктерін анықтап, уақытында қолдау көрсету болуы тиіс.

2. Профилактикалық жұмыс

Психологиялық мәселелер пайда болғаннан кейін ғана әрекет ету жеткіліксіз. Сондықтан педагог-психолог жұмысының маңызды бағыты – профилактика.

Профилактикалық шараларға психологиялық тренингтер, сынып сағаттары, тимбилдинг жаттығулары, эмоционалдық интеллектті дамыту тапсырмалары, буллинг пен кибербуллингтің алдын алу жұмыстары жатуы мүмкін.

Мысалы, оқушылармен:

· «Менің эмоцияларым»;

· «Мен және менің шекарам»;

· «Қарым-қатынастағы құрмет»;

· «Жанжалды бейбіт шешу»;

· «Буллингке жол жоқ»;

· «Киберқауіпсіздік және жауапкершілік»

сияқты тақырыптар бойынша практикалық кездесулер ұйымдастыру тиімді.

3. Түзету-дамыту жұмыстары

Кейбір білім алушыларда өзіне сенімсіздік, қарым-қатынас жасаудағы қиындық, эмоционалдық тұрақсыздық, агрессиялық мінез-құлық немесе жоғары мазасыздық байқалуы мүмкін.

Мұндай жағдайда педагог-психолог жеке немесе топтық түзету-дамыту жұмыстарын жүргізеді.

Түзету сабақтарында:

· релаксациялық жаттығулар;

· арт-терапиялық әдістер;

· рөлдік ойындар;

· жағдаяттарды талдау;

· эмоцияны тану және басқару;

· өзін-өзі бағалауды көтеру;

· коммуникативтік дағдыларды дамыту әдістері пайдаланылуы мүмкін.

Бұл жұмыстар баланың мінез-құлқын мәжбүрлі түрде өзгертуді емес, оның өз сезімін түсініп, қиын жағдайларда тиімді әрекет ету дағдысын қалыптастыруды көздейді.

Қазіргі педагог-психолог жұмысында дәстүрлі әдістерді заманауи технологиялармен ұштастыру маңызды.

Олардың қатарына:

· цифрлық сауалнамалар;

· анонимді кері байланыс парақтары;

· QR-код арқылы психологиялық көмекке жүгіну;

· эмоциялық жағдайды жедел анықтайтын онлайн сауалнамалар;

· интерактивті психологиялық ойындар;

· цифрлық психологиялық күнделік элементтері;

· жасанды интеллект көмегімен психологиялық-ағартушылық материал әзірлеу жатады.

Алайда цифрлық технологиялар психологтің кәсіби шешімін алмастырмауы тиіс. Әсіресе жеке психологиялық мәліметтердің құпиялылығы мен бала қауіпсіздігі басты назарда болуы қажет.

Практикалық тәжірибеде қолдануға болатын «Психологиялық қауіпсіздік апталығы»

Мектеп жағдайында педагог-психолог ұйымдастыра алатын тиімді форматтардың бірі – «Психологиялық қауіпсіздік апталығы».

1-күн – «Менің көңіл күйім».
Мақсаты: оқушылардың эмоционалдық жағдайын анықтау.

2-күн – «Жылы сөз күні».
Мақсаты: мектепте қолдау мен ізгі қарым-қатынасты күшейту.

3-күн – «Буллингсіз мектеп».
Мақсаты: буллинг белгілері мен көмек сұрау жолдарын түсіндіру.

4-күн – «Мен өзімді басқара аламын».
Мақсаты: күйзеліс пен ашуды басқарудың қарапайым тәсілдерін үйрету.

5-күн – «Сен жалғыз емессің».
Мақсаты: оқушыға мектепте сенім білдіре алатын адамдар мен көмек алу мүмкіндіктерін көрсету.

Апталық соңында анонимді кері байланыс алынып, оқушылардың қандай мәселелерді маңызды деп санайтыны анықталады. Бұл мәліметтер педагог-психологтің кейінгі жұмысын жоспарлауға негіз бола алады.

Білім алушының психологиялық қауіпсіздігі – оның сапалы білім алуы мен тұлғалық дамуының маңызды шарты. Қазіргі мектепте педагог-психологтің қызметі мәселеге жауап беруші маман рөлінен профилактикалық, дамытушы және үйлестіруші маман деңгейіне көтерілуі қажет.

Педагог-психолог оқушының эмоционалдық жағдайын бақылап қана қоймай, бала, мұғалім және ата-ана арасындағы өзара түсіністік көпірін қалыптастырады. Оның жүйелі жұмысы буллингтің, эмоционалдық күйзелістің, әлеуметтік оқшауланудың алдын алуға және білім беру ұйымында сенім мен өзара құрмет мәдениетін орнықтыруға мүмкіндік береді.

Психологиялық қауіпсіз мектеп – оқушы қателесуден қорықпайтын, өз ойын еркін білдіретін, қиын жағдайда көмек сұрай алатын және өзінің тұлғалық ерекшелігі құрметтелетін мектеп.

Сондықтан педагог-психологтің басты мақсаты – мәселе туындаған кезде ғана көмек көрсету емес, әрбір білім алушы өзін еститін, түсінетін және қолдайтын орта қалыптастыруға ықпал ету.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика.

2. Божович Л.И. Личность и её формирование в детском возрасте. – Санкт-Петербург.

3. Гиппенрейтер Ю.Б. Общаться с ребёнком. Как? – Москва.

4. Немов Р.С. Психология. – Москва: Владос.

5. Білім беру ұйымдарындағы психологиялық қызметті ұйымдастыруға арналған әдістемелік ұсынымдар.

6. Балалардың құқықтарын қорғау және қауіпсіз білім беру ортасын қалыптастыру бойынша әдістемелік материалдар.

Хибина Айнура Болекбаевна

Ақтөбе облысы Байқанин ауданы Қаражар орта мектебі

Педагог-психолог