2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Булекбаева Клара Конарбаевна

Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы

«Балдырған» бөбекжай-бақшасы, тәрбиеші

Аннотация

Мақалада мектеп жасына дейінгі балалардың сыни ойлау дағдыларын қалыптастырудың маңызы мен тиімді педагогикалық тәсілдері қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде баланың дайын ақпаратты қабылдауынан гөрі сұрақ қоя білуі, салыстыруы, таңдау жасауы, өз ойын дәлелдеуі және қарапайым қорытынды шығара алуы маңызды болып отыр. Осыған байланысты мектепке дейінгі ұйымда проблемалық жағдаяттар, зерттеу әрекеті, ашық сұрақтар, ойын технологиялары, әңгімелеу, салыстыру және топтық талқылау әдістерін қолданудың мүмкіндіктері сипатталады. Мақалада тәрбиешінің баланың ойлау белсенділігін қолдаудағы рөлі айқындалып, ұйымдастырылған іс-әрекет барысында қолдануға болатын практикалық тапсырмалар ұсынылады.

Түйін сөздер: мектепке дейінгі білім, сыни ойлау, педагогикалық әдіс, ойын технологиясы, зерттеу әрекеті, проблемалық жағдаят, ашық сұрақ, шығармашылық ойлау.

Қазіргі білім беру кеңістігінде баланы тек біліммен қаруландыру жеткіліксіз. Жылдам өзгеріп отырған қоғамда өздігінен ойлай алатын, ақпаратты салыстырып, қарапайым шешім қабылдайтын, өз ойын еркін жеткізетін тұлға қалыптастырудың маңызы артып келеді. Мұндай қабілеттердің негізі мектепке дейінгі кезеңнен бастап қаланады.

Мектеп жасына дейінгі бала қоршаған ортаны сұрақ қою, бақылау, салыстыру, тәжірибе жасау және ойын арқылы танып біледі. Оның «Неліктен? », «Қалай? », «Егер бұлай болса не болады? » деген сұрақтары ойлау белсенділігінің табиғи көрінісі болып табылады. Тәрбиешінің міндеті – осы қызығушылықты шектемей, баланың өздігінен жауап іздеуіне мүмкіндік туғызу.

Сыни ойлау дегеніміз – баланың күрделі ғылыми талдау жүргізуі емес. Мектепке дейінгі кезеңде сыни ойлау қарапайым әрекеттер арқылы көрінеді: заттардың айырмашылығын байқау, бірнеше нұсқаның ішінен таңдау жасау, өз пікірін айту, себеп пен салдарды байланыстыру, болжам ұсыну және шешімін түсіндіру.

Сондықтан жаңа педагогикалық трендтердің бірі ретінде сыни ойлау дағдыларын ерте жастан дамыту мектепке дейінгі тәрбиенің маңызды бағыттарының қатарында қарастырылады.

Сыни ойлау баланың танымдық белсенділігімен тікелей байланысты. Мұндай дағдысы қалыптасып келе жатқан бала тәрбиешінің айтқанын қайталап қана қоймай, өз пікірін білдіруге талпынады. Ол салыстырады, байқайды, сұрақ қояды, болжам жасайды және қатесін түзетуге үйренеді.

Мектеп жасына дейінгі балаларда сыни ойлауды дамыту:

· баланың танымдық қызығушылығын арттырады;

· сөздік қорын және байланыстырып сөйлеу қабілетін дамытады;

· өз пікірін жеткізуге үйретеді;

· себеп-салдарлық байланысты түсінуге мүмкіндік береді;

· таңдауға және шешім қабылдауға баулиды;

· шығармашылық ойлауды дамытады;

· өзіне деген сенімділігін қалыптастырады;

· мектептегі оқу әрекетіне дайындайды.

Баланың жауабын бірден «дұрыс» немесе «қате» деп бағаламай, «Сен неге олай ойладың? », «Басқаша болуы мүмкін бе? », «Қалай тексеруге болады? » деген сұрақтар қою оның ойын кеңейтуге ықпал етеді.

Сыни ойлауды дамытудың тиімді тәсілдері

1. Ашық сұрақтар қою

Сыни ойлауды дамытудың ең қолжетімді әрі тиімді тәсілдерінің бірі – ашық сұрақтар. Жауабы тек «иә» немесе «жоқ» түрінде берілетін сұрақтар баланың ойын толық ашпайды. Ал бірнеше жауап нұсқасы болуы мүмкін сұрақтар баланы ойлануға жетелейді. Мысалы:

· «Бұл кейіпкердің орнында сен не істер едің? »

· «Неліктен мұз еріді деп ойлайсың? »

· «Осы затты тағы қандай мақсатта қолдануға болады? »

· «Егер жаңбыр мүлде жаумаса, не болуы мүмкін? »

· «Қай шешімді таңдар едің? Неліктен? »

Мұндай сұрақтарға жауап беру барысында бала тек еске түсіріп қоймайды, өз тәжірибесіне сүйенеді, салыстырады және пікірін дәлелдеуге тырысады.

2. «Неліктен? » және «Қалай ойлайсың? » әдісі

Кейде балалар дұрыс жауапты интуитивті түрде айтады, бірақ оның себебін түсіндіре алмайды. Сондықтан тәрбиеші баладан жауаптан кейін міндетті түрде «Неліктен? », «Қалай ойлайсың? », «Оны қалай білдің? » деп сұрағаны тиімді. Мысалы, балаларға екі өсімдіктің суреті көрсетіледі. Біреуі жайқалып өсіп тұр, екіншісі солған.

Тәрбиеші:

– Қай өсімдікке дұрыс күтім жасалған?

Бала:

– Біріншісіне.

Тәрбиеші:

– Неге олай ойлайсың?

Бала өз ойын жапырақтың түсі, сабақтың жағдайы, топырақтың ылғалдылығы сияқты белгілерге сүйеніп түсіндіреді.

Осы арқылы бала өз шешімінің негізін айтуға үйренеді.

3. Проблемалық жағдаяттар құру

Проблемалық жағдаят – баланың алдында дайын жауабы жоқ шағын мәселе қою. Мысалы: «Қуыршақ жаңбырлы күні серуенге шыққысы келеді. Бірақ қолшатыр жоқ. Оған қалай көмектесуге болады? »

Балалар әртүрлі ұсыныс айтады: жаңбыр тоқтағанын күту, күртеше кию, қолшатырды бөлісу, қағаздан немесе басқа материалдан қорғаныш жасау.

Мұнда басты мақсат – жалғыз дұрыс жауапты табу емес, бірнеше шешім нұсқасын қарастыру.

5. «Артық затты тап» әдісі

Бұл тапсырма дәстүрлі болғанымен, оны сыни ойлау тұрғысынан түрлендіріп қолдануға болады. Мысалы: алма, алмұрт, банан, сәбіз.

Бала сәбізді артық деп айтуы мүмкін, себебі қалғандары – жеміс.

Алайда басқа бала бананды артық деп таңдап, «ол біздің бақта өспейді» деп түсіндіруі мүмкін.

Мұндай жағдайда тәрбиеші тек бір жауапты дұрыс деп қабылдамай, баланың өз таңдауын негіздеуіне мүмкіндік бергені жөн.

Осылайша бала бір мәселеге әртүрлі көзқараспен қарауға үйренеді.

6. Болжам жасау

Болжам жасау баланың логикалық және шығармашылық ойлауын қатар дамытады. Мысалы:

· «Егер суды мұздатқышқа қойсақ не болады? »

· «Егер өсімдікке бірнеше күн су құймасақ ше? »

· «Егер күн шықпаса не өзгерер еді? »

· «Қағазды суға салсақ қандай өзгеріс болады? »

Алдымен балалар болжам айтады, кейін тәжірибе жүргізіліп, болжам мен нақты нәтиже салыстырылады.

Бұл жұмыс балаға «Менің ойым дұрыс болды ма? », «Неге басқаша нәтиже шықты? » деген сұрақтарға жауап іздеуге мүмкіндік береді.

7. Ертегі мен әңгіме арқылы ойландыру

Көркем шығармалар да сыни ойлауды дамытудың тиімді құралы болып табылады.

Ертегіні оқып болғаннан кейін тәрбиеші дайын мазмұнды сұрай бермей, кейіпкер әрекетін талдауға бағытталған сұрақтар қойғаны дұрыс. Мысалы:

· «Кейіпкер дұрыс әрекет жасады ма? Неге? »

· «Ол басқаша не істей алар еді? »

· «Сен оның орнында болсаң қандай шешім қабылдар едің? »

· «Ертегі басқаша аяқталуы мүмкін бе? »

Осындай сұрақтар баланың оқиғаны қайта айтып беруінен гөрі тереңірек ойлануына мүмкіндік береді.

Сыни ойлауды дамытуда тәрбиешінің ұстанымы ерекше маңызды.

Тәрбиеші баланың орнына жауап бермей, оның өздігінен ойлауына уақыт беруі керек. Кей жағдайда ересектер баланың жауабын күтпестен дайын шешімді айтып қояды. Бұл баланың іздену мүмкіндігін азайтады.

Тиімді тәрбиеші:

· баланың сұрағын қолдайды;

· бір ғана жауаппен шектемейді;

· қателесуге мүмкіндік береді;

· баладан өз ойын түсіндіруді сұрайды;

· әртүрлі пікірді құрметтейді;

· баланың болжамын тәжірибемен тексеруге жағдай жасайды;

· дайын жауап ұсынудың орнына бағыттаушы сұрақтар береді.

Мысалы, «Бұл дұрыс емес» деудің орнына «Қалай тексеруге болады? » деп сұрау әлдеқайда пайдалы.

Сыни ойлауды дамыту арнайы бір ұйымдастырылған іс-әрекетпен шектелмеуі тиіс. Оны күнделікті серуенде, тамақтану кезінде, табиғатты бақылауда, ертегі оқуда, сурет салуда, құрастыруда және еркін ойында да қалыптастыруға болады.

Мектеп жасына дейінгі кезең – баланың ойлау жүйесі қарқынды дамитын маңызды уақыт. Осы кезеңде қалыптасқан сұрақ қою, салыстыру, бақылау, болжам жасау, өз ойын дәлелдеу және қорытынды шығару дағдылары оның кейінгі білім алуына негіз болады.

Сыни ойлауды дамыту үшін күрделі әдістемелер міндетті емес. Күнделікті ұйымдастырылған іс-әрекетте ашық сұрақтар қою, проблемалық жағдаят ұсыну, салыстыру, қарапайым тәжірибе жүргізу, ертегі кейіпкерлерінің әрекетін талдау және ойын тапсырмаларын пайдалану жеткілікті.

Ең бастысы – тәрбиеші баланың жауабын дайын үлгіге сәйкестендіруге емес, оның қалай ойлағанына назар аударуы қажет. Бала өз пікірінің құнды екенін сезінген кезде сұрақ қоюдан, қателесуден және жаңа шешім ұсынудан қорықпайды.

Осылайша мектепке дейінгі білім беру жүйесінде сыни ойлауды дамытуға бағытталған педагогикалық тәсілдерді жүйелі қолдану баланың танымдық белсенділігін, коммуникативтік қабілетін, шығармашылығын және дербестігін қалыптастырып, оны өзгермелі білім беру ортасына дайындауға мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

2. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.

3. Выготский Л. С. Ойлау және сөйлеу мәселелері жөніндегі еңбектер.

4. Дьюи Дж. Білім беру және тәжірибе мәселелері жөніндегі еңбектер.

5. Блум Б. Оқу мақсаттарын жіктеу теориясы.

6. Мектепке дейінгі педагогика: тәрбиешілерге арналған оқу-әдістемелік еңбектер.

7. Балалардың танымдық және зерттеушілік әрекетін ұйымдастыруға арналған әдістемелік ұсынымдар.