Әлшері Айнұр Әкімханқызы

«М. Әуезов атындағы жалпы білім беретін мектеп»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Түркістан. 

Аннотация. Мақалада 9-сыныптың қазақ әдебиеті сабағында Қажығали Мұханбетқалиұлының «Тар кезең» романынан алынған үзінді бойынша тарихи тақырып пен көркем баяндау арасындағы шекараны түсіндіру тәсілі ұсынылады. Оқулық үзіндісі ЖИ жасаған тарихи сипаттамамен салыстырылып, кейіпкердің сөзі мен құжаттық деректің мәртебесі ажыратылады. Нақты тапсырма, бағалау және қауіпсіз пайдалану тәртібі беріледі.

Түйін сөздер: Тар кезең, тарихи роман, Сырым, көркем баяндау, дереккөз, ЖИ.

Тарихи роман және дерек мәселесі

«Тар кезең» романы оқушыны ел тағдыры туралы ойлануға жетелейді. Оның тарихи тақырыпқа арналуы әр диалогты архивте тіркелген сөз ретінде оқуға негіз бермейді. 9-сынып әдебиет оқулығында Қажығали Мұханбетқалиұлы мен «Тар кезең» романынан «Мал ашуы — жан ашуы», «Сырым би — Сырым батыр», «Генерал-поручик барон Игельстром», «Айқас», «Талқы», «Ұлы жиын» бөлімдері көрсетілген [1, 217–250-бб.]. Бөлімдердің атаулары роман композициясын талдауға мүмкіндік береді; тарихи фактіні анықтауға сыртқы дерек те қажет болуы мүмкін.

Әдебиет сабағының мақсаты — оқушының шығармада Сырым бейнесі қандай сөйлеу мен әрекет арқылы жасалғанын түсіндіруі және роман кейіпкерінің сөзі мен тарихи құжаттың мәртебесін ажыратуы. Әдістемелік ұсынымдар ЖИ көмегімен пәнаралық байланыс орнатуды қарастырады, бірақ көркем мәтіндегі нақтылықты тексеру мен педагог бақылауын талап етеді [2; 3]. Осы мақаладағы өзек — тарихи мазмұн туралы ЖИ жасаған сенімді жауапты оқулықтағы нақты бөлімдер арқылы сынау.

Екі бөлімді салыстыра оқу

Мұғалім «Сырым би — Сырым батыр» және «Ұлы жиын» бөлімдерінен қысқа үзінді алады [1, 223–250-бб.]. Алдымен оқушылар сөзді кім айтып тұрғанын, тыңдаушысы кім екенін және сол сөз сюжеттегі қандай шиеленіске жауап екенін белгілейді. Кейін «баяндаушы не туралы айтты?» және «кейіпкер өзі не деді?» деген жолдарды бөлек толтырады. Роман ішіндегі шешендік сөздің әсерін оқушы оның оқырманға берген бағасы ретінде түсіндіреді, сөз тарихи тұлғаның дәл осылай сөйленген құжаттық куәлігі деп қабылдамайды.

Оқулықтағы «Сырым би — Сырым батыр» атауы бір тұлғаның екі қызметін қатар ұсынады. Оқушы атаудың осы көркемдік қызметін бірден ресми тарихи лауазымдардың нақты тізімі деп көрсетпей, мәтіндегі іс-әрекетпен түсіндіреді. «Ұлы жиын» бөлімін таңдаса, көпшілік дауыс пен жеке кейіпкердің сөйлеуі қалай алмасатынын талдайды. Әр дәлел таңдалған үзіндінің орны арқылы тексеріледі. Егер оқулық үзіндісі романның толық мәтінімен бірдей болмаса, талдау сыныпқа берілген нұсқа шегінде жасалады.

ЖИ берген мәліметтің мәртебесі

Мұғалім құрастырған оқу үлгісі: «Романдағы Сырым айтқан барлық сөйлем архив құжатында сөзбе-сөз тіркелген. Сондықтан шығармадағы әрбір диалогты тарихи факт деп алуға болады. Романшы оқиғаны түсіндіру үшін көркем қиял қолданбайды». Мұнда «барлық», «әрбір», «қолданбайды» деген сөздер арнайы тексеру үшін енгізілген; мәтін нақты ЖИ сервистің жауабы ретінде ұсынылмайды. Оқушы берілген оқулық үзіндісінің өзі әдеби шығарма екенін белгілеп, оның жанрынан құжаттық дәлдік автоматты түрде шықпайтынын түсіндіреді.

Қорытындының дұрыс бағыты: «Роман тарихи жағдайға қатысты болуы мүмкін, бірақ кейіпкер диалогының әр сөзі құжатпен расталады деу үшін нақты сыртқы дерек керек». Мұғалім сол сабақта архив құжатын ұсынбаса, тарихи сөздің дәлдігін растадым деп жаздырмайды. Оқушының сенімді тұжырымы романның көркемдік құрылымы туралы болуы мүмкін: Сырым бейнесі сөз, әрекет және оқиға тартысы арқылы ашылады. Тарихи деректі тексерудің бөлек келесі жұмысы қажет екенін атау да сауатты зерттеу әрекеті [4].

Сабақтағы үш түрлі тапсырма

Бірінші тапсырма «кім сөйледі?» талдауы: оқушы таңдаған бөлімдегі баяндаушы мен кейіпкер дауысын екі бағанға бөледі. Екінші тапсырма «қандай мәтін?» талдауы: оқулық үзіндісінің көркем роман екенін дәлелдейтін белгіні және тарихи құжатқа қойылатын сұрақты салыстырады. Үшінші тапсырма «түзетіп жаз»: ЖИ үлгісіндегі екі абсолют сөзді алып тастап, дәлел шегіне сай екі сөйлем жасайды. Осы үш қадам арқылы пәнаралық қызығушылық тарихи фактіні ойдан бекітуге айналмайды.

Жұптық пікірталаста бір оқушы «роман бізге не түсіндірді?» дегенге мәтінмен жауап береді, екіншісі «нені бөлек тексеру керек?» дегенді атайды. Жеке қорытындысында оқушы оқулық бөлімінің атын, қолданылған эпизодын және өз пайымының дәрежесін («мәтінде анық», «түсіндіремін», «тексеру қажет») белгілейді. Мұғалім барлық сұраққа бірден жауап талап етпейді; дұрыс қойылған тексеру сұрағы да оқу нәтижесі.

Саралау мен бағалау

Қолдауға мұқтаж оқушыға «баяндаушы — кейіпкер — менің ойым» үлгісі және мұғалім таңдаған үзінді беріледі. Қалыпты деңгейдегі бала өз бетімен бір эпизод іздейді, ал күрделі нұсқада екі бөлімдегі Сырым бейнесін салыстырады. Бәрінде «архивте дәл солай айтылған» деген пікір тек нақты сыртқы дерекпен ғана бекітілетіні талап етіледі. Дескрипторлар: роман мен тарихи құжаттың айырмасын атайды; Сырым бейнесіне бір мәтіндік дәлел ұсынады; ЖИ жауабындағы кемінде бір негізсіз жалпылауды түзетеді; тексеруді қажет ететін мәселені нақты сұраққа айналдырады.

Сабақ басындағы «роман тарихи тақырыпта болғандықтан бәрі құжат» тәрізді ой мен соңғы жазбаның арасын мұғалім салыстыра алады; өзгеріс туралы сандық тұжырым тек шынайы оқушы жұмыстары жиналған жағдайда ғана айтылады. Оқулық әдеби туындыны оқу көзі болып қала береді [1], ал Академия еңбектері ЖИ арқылы жасалған тарихи мәліметтің шынайылығын бағалау міндетін еске салады [2; 3].

Роман үзіндісі мен сыртқы мәліметті бөлу

Оқушыға роман үзіндісінен үш сөйлем таңдатылып, әрқайсысының мәртебесі талданады: көркем баяндаушының хабары, кейіпкер диалогы немесе авторлық суреттеу. Бұлар тарихи құжаттың түпнұсқа мәтіні емес екенін бір ғана белгімен емес, жазылу мақсаты мен жанры арқылы түсіндіреді. Оқулықта тарихи есім кездескені белгілі оқиғаның нақты күнін автоматты түрде бермейді. Егер сабақта уақыт, орын не тұлғаның өмірбаяны туралы сұрақ туындаса, оны бөлек тексеру сұрағы ретінде рәсімдеу керек.

Мұғалім «Сырым би — Сырым батыр» бөліміндегі атауды екі колонкаға жаздырады: «романдағы бейненің қызметі» және «тарихи құжат талап ететін мәлімет». Бірінші колонкаға оқушы кейіпкердің сөздері мен ісінің көркем әсерін талдайды. Екіншіге «осы сөз қашан, қай құжатта тіркелді?» тәрізді сұрақтар жазады. Екінші колонканың бос қалуы қателік емес: егер сыныпқа архив құжаты берілмесе, романды сол құжаттың орнына қоюға болмайды.

Топтардың біріне ЖИ үлгісіндегі қате тұжырым, екіншісіне оқулықтың қысқа эпизоды, үшіншісіне тексеру өлшемдері беріледі. Олар рөл ауыстырғанда әр топ бір мезетте үш әрекетті көреді: мәліметті ұсыну, оны мәтінмен салыстыру, қорытынды шегін белгілеу. «Кейіпкер осыны айтты» деген көркем мәтіндік дерек пен «тарихи Сырым дәл осы сөзді айтты» деген тарихи тұжырымның арасында қосымша дәлел керек екені анық болады.

Қысқа рефлексиядағы «романнан үйренгенім» деген жолға оқушы Сырым бейнесінің көркем жасалуын жазады. «Тексеретінім» жолына құжаттық растауды қажет ететін бір нақты сұрақ енгізеді. «ЖИ жауабын қалай өзгерттім?» жолында «әрбір», «сөзбе-сөз» деген абсолют сөздің неге алынғанын түсіндіреді. Осы жауаптар арқылы әдеби талдау мен тарихи зерттеудің өзара байланысы ашылады, бірақ олардың міндеттері шатастырылмайды.

Сабақты ұйымдастыру және жауапкершілік

Әдістемелік ұсыным ЖИ-ді көркем шығарманы талқылауға, сұрақ әзірлеуге және бастапқы идеяларды салыстыруға қолдануды қарастырады [2]. Функционалдық және ЖИ сауаттылығы туралы нұсқаулық дайын мазмұнның шынайылығын тексеруді, оқушының ойлау дербестігін сақтауды және мұғалімнің кәсіби шешімін басты орынға қоюды ұсынады [3]. Сондықтан сабаққа көрсетілетін қысқа жауапты мұғалім алдын ала тексеріп, оқушыға әуелі кітаптағы үзіндіні оқытады. ЖИ мазмұнын оқулықтың дәйексөзі ретінде ұсынуға болмайды; сөзбе-сөз жолды тек оқулық басылымымен салыстырғаннан кейін ғана тырнақшаға алу қажет.

ЖИ қолданғанда оқушылардың аты-жөні, фотосы, жеке жазбасы және бағасы ашық сервиске енгізілмейді. Интернет қолжетімсіз болса, мұғалім алдын ала әзірлеген мәтін қағазға басылып таратылады. UNESCO білімдегі генеративті ЖИ нұсқаулығы жасқа сәйкес қолдану мен деректерді қорғауды ескеруді ұсынады [5]. Оқушы дайындаған соңғы мәтінінде пайдаланған құралын қысқаша атайды және қай сөйлемді өзі қайта тексергенін көрсетеді. Педагог экрандағы жауаптың дұрыстығын міндетті түрде қарап шығады.

Ауызша талқылаудан кейін әр бала қысқа жазбаша қорытынды береді. Жазбада «мәтіндегі дерек», «менің түсіндіруім» және «әлі тексеретін сұрағым» бөлек беріледі. Мұндай жазылым дайын пікірді көшіру мен өз ойымен дәлелдеу арасын ажыратуға көмектеседі. OECD оқу сауаттылығы негіздемесіндегі мәтіндегі ақпаратты табу, түсіну және бағалау үдерістері осы бірізділікке бағдар бола алады [4]. Әр сыныптың нақты оқу мақсаты қолданыстағы бағдарламасы мен күнтізбелік жоспарынан алынады; мақала ойдан ресми мақсат кодын тағайындамайды.

Нәтижені тіркеуде сабақ басындағы бір сөйлемдік бастапқы пікір мен сабақ соңындағы дәлелді ой салыстырылады. Мұғалім оқушының мәтіннен нақты тірек тапқанын, оны түсіндіргенін және өз болжамына күмән келтіре алғанын белгілейді. Бұл материалдар бес бөлек авторлық сабақ үлгісі ретінде ұсынылады; сабақ шын мәнінде өткізілмеген болса, ойдан оқушы саны, жетістік пайызы немесе эксперименттік нәтиже жазылмайды. Жеке оқушыны тек технологияны пайдалану жылдамдығы бойынша бағалау әдеби білімнің мазмұнын ашпайды.

Кері байланыс пен мәтінді қайта оқу

Мұғалім жауаптарды тек «дұрыс» немесе «қате» деген сөзбен шектемейді. «Үзіндіні атадың, енді сол үзінді қорытындыңды қалай дәлелдейтінін түсіндір» деген кері байланыс талдауды тереңдетеді. «Пікірің қызық, бірақ ол мәтіндегі оқиға ма, әлде өз болжамың ба?» деген сұрақ екі деңгейді ажыратады. ЖИ жауабын дұрыс түзеткен балаға «жаңа сөйлеміңде де абсолют сөз қалмады ма?» деген өзіндік тексеру беріледі. Қате табу ғана емес, дәл әрі байыпты сөйлем құрастыру — оқу жұмысының көрінетін нәтижесі.

Сабақ соңында жұптар бір-бірінің жазбасындағы дәйексөз не эпизод орнын оқулықтан табады. Егер екі оқушы бір үзіндіні әртүрлі түсінсе, мәтіннің алдындағы және кейінгі сөйлемдерді бірге қайта оқиды. Мұғалім дәлелге сыйымды екі түсіндіруді қабылдай алады; ал мәтінде жоқ оқиғаны немесе ойдан шығарылған дәйексөзді міндетті түрде түзетеді. Осындай өзара тексеру мәтінді оқудың жауапкершілігін бөліседі және дайын ЖИ пікірін беделді жауап ретінде қабылдауға кедергі болады.

Қалыптастырушы бағалауда бір оқушыға «мәтіндік дәлел келтірді», екіншісіне «пікірін нақтылады» деген екі бөлек белгі қойылады. Біріншісі үзіндінің табылғанын, екіншісі үзіндінің түсіндірілгенін көрсетеді. Тек дәйексөз көшіріп жазу өздігінен талдау болмайды, ал дәйексөзсіз пікір тексерілмейді. Осы айырма мұғалімге келесі сабақта қандай қолдау қажет екенін анықтауға көмектеседі. Баланың ауызша жауабы мықты, жазбаша жауабы қысқа болса, оған бір рет ауызша дәлелін толық айтуға мүмкіндік беріп, кейін екі сөйлемге түсіру ұсынылады.

Сабақ жоспарындағы уақыт икемделеді: мәтінді жеке оқу үшін 10 минут, жұпта үзіндіні талқылауға 8 минут, ЖИ пікірін тексеруге 8 минут, жазба дайындауға 10 минут, ортақ талқылау мен кері байланысқа 9 минут қарастыруға болады. Бұл 45 минуттық авторлық үлгі; оқылатын үзіндінің ұзақтығы мен сыныптың қарқыны бойынша уақытты мұғалім өзгертеді. Ең маңызды реттілік — алдымен көркем мәтінмен жұмыс, содан соң екінші мәтінді тексеру. Егер экрандағы жауап ерте көрсетілсе, оқушылар оның дайын түсіндіруіне сүйеніп, өз алғашқы пікірін қалыптастырмай қалуы ықтимал.

Соңғы қорытындыға қосымша бір сұрақ қойылады: «Мен осы шығарманы қайта оқысам, қай жерін жаңаша байқар едім?». Оқушы қай үзіндіні қайта қарайтынын және неліктен сол тұсты таңдағанын жазса, оқу жұмысы тек берілген жауапты тексерумен аяқталмайды. Мұндай шағын рефлексия кейінгі тақырыпқа өтуде пайдалы: мұғалім балалар жиі шатастырған көркем тәсілді немесе оқиға бөлігін таңдап, келесі сабақтың кіріспесінде соған оралады. Қорытындының шынайы мазмұны оқушының нақты жазбасынан анықталады.

Қорытынды

«Тар кезең» романын оқыту тарихи тақырып пен көркем баяндаудың арасын түсіндіруге қолайлы. Оқушы Сырым туралы эпизодты әдеби дәлел ретінде талдап, құжаттық мәлімет жөніндегі талапты бөлек қояды. Осындай шекара сақталғанда ЖИ жасаған дайын баяндау тарихи шындықтың соңғы төрешісі емес, сыни оқудың жаттығу нысаны болады.

Әдебиеттер

[1] Керімбекова Б., Мұқанова Ж. Қазақ әдебиеті: жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Мектеп, 2019. 256 б.

[2] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. «Қазақ әдебиеті» пәнін оқытуда жасанды интеллектіні қолдану бойынша әдістемелік ұсынымдар (5–9-сыныптар). Астана, 2025. 320 б.

[3] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Білім алушылардың функционалдық және жасанды интеллект сауаттылығын дамыту. Астана, 2026. 85 б.

[4] OECD. PISA 2018 Reading Framework // PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2019. https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2018-assessment-and-analytical-framework_b25efab8-en/full-report/component-3.html

[5] UNESCO. Guidance for generative AI in education and research. Paris, 2023. https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research