Мустафаева Бибигуль Елубайевна

Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы

Рахат ауылы, Рахат орта мектебі КММ

Бастауыш мұғалімі

Аннотация

Баяндамада бастауыш сынып математикасындағы жеке, жұптық және топтық жұмысты ұлттық ойын элементтері арқылы ұйымдастыру моделі ұсынылады. «Асық ату» ойыны дербес есептеу мен шешімін түсіндіруге, «Теңге ілу» жұптық тексеру мен қатені түзетуге, «Бәйге» әр оқушының ортақ нәтижеге үлес қосуына бағытталған. Үш әдіс қазақ тіліндегі интерактивті құралда іске асырылған.

Оқу әрекетінің кезеңдері, мұғалімнің қолдауы, бағалау өлшемдері және нәтижені тексеру тәртібі сипатталады. Ұсыныстың практикалық маңызы — ұлттық мазмұнды нақты математикалық міндетпен және оқушының бақыланатын әрекетімен байланыстыру.

Түйін сөздер: ұлттық ойын, бастауыш математика, математикалық сөйлеу, жеке жұмыс, жұптық тексеру, топтық эстафета, қалыптастырушы бағалау.

1. Өзектілік және әдістемелік ұстаным

Бастауыш сыныпта математиканы оқыту баланың дұрыс жауап табуымен шектелмейді. Оқушы сандық қатынасты түсініп, амалды негіздеп, шешімін басқа адамға түсіндіре алуы қажет.

Мұғалім үшін маңызды мәселе — әр баланың осындай әрекетке қатысуын ұйымдастыру. Бір оқушының жылдам жауабы бүкіл сыныптың түсіну деңгейін білдірмейді. Сондықтан жеке нәтиже, өзара тексеру және ортақ шешім сабақта өз міндетімен қолданылуы тиіс.

Ұлттық ойын элементтері осы әрекеттерге мағыналы жағдай құруға мүмкіндік береді. Оқушы асықты таңдағанда шешім қабылдайды, теңгені жұбымен жинағанда тексереді, бәйгеде топтың нәтижесіне үлес қосады. Әдістемелік ұстанымым: ойынның әр қадамы нақты оқу міндетіне қызмет етуі керек. Ұлттық атау, сурет және мадақтау сол әрекетті қолдайтын құрал ретінде қолданылады.

Мақсат — ұлттық ойындар негізінде жеке, жұптық және топтық жұмысты саралап ұйымдастыру арқылы оқушының есептеуін, математикалық сөйлеуін, өзара тексеруін және ынтымақтастығын жаттықтыру.

Міндеттер: үш ойынның педагогикалық қызметін айқындау; жас ерекшелігіне сай тапсырма таңдау; жауапты түсіндіру мен қатені түзетуге жағдай жасау; нәтижені өлшеуге болатын бақылау көрсеткіштерін белгілеу.

Үш ойын — үш педагогикалық міндет

Модельдің әдістемелік ерекшелігі — бірдей тапсырманы үш рет қайталау емес, оқушының жауапкершілік аясын өзгерту. Жеке жұмыста ол өз шешімін негіздейді; жұпта басқа адамның шешімін түсініп тексереді; топта белгіленген кезегінде ортақ нәтижеге жауап береді. Үш әдісті бір сабақта түгел өткізу міндетті емес. Оқу мақсатына қарай бір әдіс немесе бірнеше сабаққа бөлінген жүйелі тізбек таңдалады.

«Асық ату»: жеке ойлау мен түсіндіру

Оқушы экрандағы есепті өздігінен шығарып, жауап жазылған асықты таңдайды. Келесі қадамда шығару тәсілін ауызша айтады немесе қысқаша жазады. Мұғалім түсіндіруді тыңдап, содан кейін жауапты тексеруге мүмкіндік береді. Алты тапсырманың әр дұрыс жауабы қоржынға бір асық пен он ұпай қосады. Мұнда басқа оқушыдан бұрын орындау талап етілмейді.

Мысалы, 24 + 12 есебінде оқушы «20 + 10 = 30, 4 + 2 = 6, 30 + 6 = 36» деп разрядтық тәсілді көрсетеді. Мұғалім «Неліктен ондықтарды бөлек қостың?», «Басқа тәсілмен тексере аласың ба?» деп сұрайды. Бағдарлама сандық жауапты тексереді, ал түсіндіру сапасын мұғалім анықтайды. Дұрыс жауап пен дұрыс негіздеме бөлек бақыланады.

Қолдау қажет балаға сандық сәуле немесе разрядтық кесте ұсынылады. Дайындығы жоғары оқушы екі тәсілді салыстырады не кері амалмен тексереді. Саралау ортақ оқу міндетін сақтай отырып, қолдаудың көлемі мен түсіндіру тереңдігі арқылы жүргізіледі.

«Теңге ілу»: жұптық тексеру мәдениеті

Жұптық жұмыста бір оқушы «Есептеуші», екіншісі «Тексеруші» рөлін атқарады. Есептеуші жауабын енгізеді. Тексеруші есепті өзі орындап, «Келісемін — дұрыс» немесе «Қайта қарайық» шешімін таңдайды. Әр тапсырмадан кейін рөлдер ауысады. Алты тапсырма барысында әр бала үш рет есептеуші, үш рет тексеруші болады.

Мысалы, 36 − 13 есебіне 33 деген жауап ұсынылса, тексеруші «Бірліктерді азайтқансың, бірақ ондықтарды азайтуды ұмытқансың. 36 − 10 = 26, 26 − 3 = 23» деп қатенің себебін түсіндіреді. Оқушылар түзетілген жауапты бірге енгізеді. Бұл әрекет жұбының жауабын қабылдау мен оны негіздеп тексерудің айырмасын көрсетеді.

Тексеруші қате жауапты дұрыс деп қабылдаған жағдайда құрал жұпты қайта ойлануға шақырады. «Қайта қарайық» таңдалса, балалар ортақ түзетілген жауап ұсынады. Қатені дұрыс түзеткен жұп та теңге мен он ұпай алады. Осылайша ойын ережесі қатені түзетуге ынталандырады. Дегенмен мұғалім бақылау парағында бастапқы дұрыс жауап пен түзетілген дұрыс жауапты бөлек тіркейді.

Жұптық қарым-қатынас үшін «Менің тәсілім…», «Мен былай тексердім…», «Бұл қадамды қайта қарайық…» сөйлем үлгілері қолданылады. «Сен қате жасадың» деген бағалаудан гөрі нақты амал мен қадам талданады. Мұғалім жұп құрамын, рөлдердің тең ауысуын және әр баланың пікір айтуын қадағалайды.

Оқушылар жауабын жұбының шешімін көрмей тұрып дәптерге қысқаша белгілей алады. Бұл тексерушінің дербес ойлауын сақтауға көмектеседі. Дұрыс шешімге келісу үшін оның кемінде бір қадамын түсіндіру ұсынылады. Жұптың ұпайы тексерушінің математикалық пайымдауын толық сипаттамайтындықтан, ауызша түсіндіру де бағаланады.

«Бәйге»: ортақ нәтижеге жеке үлес

«Бәйге» математикалық эстафета түрінде ұйымдастырылады. Екі топтың әрқайсысында төрт оқушы бар. Бірінші мүше есептеу тапсырмасын, екінші мүше кері амал тапсырмасын, үшінші мүше салыстыруды, төртінші мүше қысқа мәтінді есепті орындайды. Екі топқа ұқсас күрделіліктегі төрт тапсырмадан ұсынылады; барлығы сегіз жауап қабылданады.

Кезек бірінші топтың бірінші мүшесінен екінші топтың бірінші мүшесіне, содан кейін екі топтың екінші мүшелеріне ауысады. Экранда кезектегі топ пен мүшенің нөмірі көрсетіледі. Топ ақылдаса алады, бірақ жауапты кезектегі оқушы таңдап, түсіндіреді. Әр дұрыс жауап тұлпарды бір қадам алға жылжытады. Ойын бір топтың жауаптарынан кейін қайта басталмайды.

Мұғалім топ мүшелерінің кезегін ұйымдастырады: бағдарлама оқушының тұлғасын автоматты анықтамайды. Өзге мүшелер дайын жауапты айтып берудің орнына «Шартта не белгілі?», «Қай амал қажет?» деп бағыттайды. Бұл қолдау жауап берушінің әрекетін алмастырмауы тиіс.

Топ жеңімпазы ұпай арқылы анықталғанымен, бағалау әр баланың қатысуына және шешімін түсіндіруіне де сүйенеді. Ұпайы аз топқа да «Қай тапсырмада тәсілімізді өзгерттік?» деген рефлексия беріледі. Жарыс нәтижесі келесі сабақта қандай қолдау керектігін анықтауға пайдаланылады.

Бағалау және нәтижені тексеру

Ойынның он ұпайлық ережесі — көрнекі кері байланыс. Ол қалыптастырушы немесе жиынтық бағалаудың ресми шкаласын алмастырмайды. Оқу нәтижесін бақылау үшін төмендегі өлшемдер қолданылады. Көмекпен орындалған және өздігінен орындалған әрекеттер бөлек белгіленеді.

Әдістемелік сынақта ойынға дейін және кейін бірдей уақытпен күрделілігі ұқсас бес есеп беріледі. Екінші сыныпқа арналған үлгі төменде көрсетілген. Бір дұрыс жауап — бір балл; ойын ұпайы бұл баллға қосылмайды.

Екі нұсқаның жауаптары: 39; 35; 63; 34; 64. Дұрыс жауап санына қоса, бір есептің шығару тәсілі сұралады. Орташа балл, өздігінен түсіндіргендер саны және жұпта қатені байқағандар саны салыстырылады. Бірнеше сабақта бақылау қайталанып, бастапқы деңгей ескеріледі.

Бұл баяндамада өлшенген апробация нәтижелері ұсынылмайды. Ойыннан кейінгі өсім байқалса да, оған қайталау мен тапсырмаға танысу ықпал етуі мүмкін. Сондықтан қорытынды нақты сынып, тапсырма және бақылау мерзімі аясында жасалады.

Практикалық ұсыныстар және қорытынды

Сабаққа енгізудің негізгі шарты — ойыннан бұрын оқу мақсатын, тапсырманың түрін және табыс өлшемін анықтау. Жеке режимге 5–7 минут, жұптыққа 7–10 минут, топтыққа 8–10 минут бөлуге болады. Мұғалім уақытты сыныптың дайындығына қарай реттейді. Барлық режимді бір сабаққа жинау орнына, қажетті әрекетті жаттықтыратын әдіс таңдалады.

Интерактивті құрал 1–4-сыныпқа арналған тапсырмаларды таңдауға мүмкіндік береді. Мұғалім олардың нақты сабақ мақсатына сәйкестігін алдын ала қарайды. Бір экранмен жұмыс кезінде қалған балалар есепті дәптерде орындайды; осылайша тақтадағы бір оқушының әрекеті сыныптың толық оқу жұмысына жалғасады.

Ұлттық ойынның дәстүрлі мазмұны қысқаша түсіндіріліп, цифрлық нұсқаның математикаға бейімделгені айтылады.

Семинар практикумында қатысушыларға бір оқу міндетін таңдап, оны үш әрекетке айналдыру ұсынылады: жеке түсіндіру сұрағын құрастыру; жұптық тексеруге қате шешім дайындау; төрт мүшенің эстафета тапсырмаларын бөлу. Әр шағын топ өз әдісін көрсетіп, қандай оқушы әрекетін бақылайтынын түсіндіреді.

Ұлттық мақтаныш қоржынындағы мадақтау нақты әрекетпен байланыстырылуы тиіс: «Асығың алшысынан түссін! Шешіміңді дәлелдедің», «Жұбыңмен жарас, біліммен оз! Қатені бірге түзеттіңдер», «Бірлігіңмен бәйгеден оз! Әр мүшенің үлесі көрінді». Қолдау жеңіске ғана емес, талпыныс пен ілгерілеуге де беріледі.

Қорытынды: ұсынылған модель ұлттық ойындарды жеке жауапкершілік, өзара тексеру және ортақ нәтижеге үлес қосу әрекеттерімен байланыстырады. Оның практикалық құндылығы — оқушының не істейтінін, мұғалімнің нені бақылайтынын және келесі қолдаудың қалай анықталатынын нақтылау. Мұғалімнің міндеті — ойынның тартымдылығын оқу дәлелдерімен байланыстырып, әр баланың ойлауына орын беру.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Sailer M., Homner L. The Gamification of Learning: a Meta-analysis. Educational Psychology Review. 2020. Vol. 32. P. 77–112. DOI: 10.1007/s10648-019-09498-w.

2. Black P., Wiliam D. Assessment and Classroom Learning. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice. 1998. Vol. 5(1). P. 7–74. DOI: 10.1080/0969595980050102.