Аңдатпа

Бұл мақалада заманауи білім беру жүйесіндегі түбегейлі өзгерістер мен жаһандық трендтер аясында мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту сапасын арттыру мәселелері қарастырылады. Автор өзінің 29 жылдан астам педагогикалық және басқарушылық тәжірибесіне сүйене отырып, ХХІ ғасыр балаларының психологиялық ерекшеліктерін, олармен тиімді қарым-қатынас орнатудың жолдарын және тәрбиеші-бала-ата-ана арасындағы алтын үшбұрыш өзара іс-қимыл моделін талдайды. Сонымен қатар, STEAM білім беру, цифрлық сауаттылық, эмоционалды интеллект және экологиялық мәдениетті қалыптастыру сияқты маңызды трендтердің балабақша тәжірибесінде қолданылу ерекшеліктеріне баға беріледі.

Кіріспе

Қазіргі таңда әлемде білім беру жүйесі қарқынды өзгерістер кезеңін бастан өткеруде. Жаһандану, ақпараттық технологиялардың дамуы және қоғамдық құндылықтардың трансформациясы білім берудің барлық сатыларына, соның ішінде оның алғашқы әрі ең маңызды іргетасы болып табылатын мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. ХХІ ғасыр балалары мүлдем бөлек ортада, ақпарат тасқыны өршіп тұрған заманда дүниеге келуде. Осы ретте, балабақша тек баланы күтумен немесе мектепке қарапайым дайындықпен шектелетін мекеме емес, баланың тұлғалық әлеуетін ашатын, оның шығармашылық ойлауын дамытатын және әлеуметтік ортаға бейімдейтін негізгі орталыққа айналды.

Педагогикалық сала мен басқару ісіндегі 29 жылдан астам уақыт бойы жинақталған тәжірибем маған бала тәрбиесіндегі кезеңдік өзгерістерді бақылауға және олардың терең табиғатын түсінуге мүмкіндік берді. Осы жылдар ішінде тәрбие әдістері, бағдарламалар мен балалардың қабылдау деңгейі талай рет трансформацияға ұшырады. Дегенмен, бүгінгі таңда білім беру саласында орын алып жатқан трендтердің ауқымы өте кең. Қазіргі білім берудің басты мақсаты – баланы жай ғана ақпаратпен қаруландыру емес, оны өмір сүруге, өз бетінше шешім қабылдауға, шығармашылық тұрғыдан ойлауға және өзгермелі әлемге икемделуге үйрету. Осы мақалада біз қазіргі білім берудегі ең негізгі трендтерді саралай отырып, оларды мектепке дейінгі тәрбиеде қолданудың маңыздылығын және баламен дұрыс қарым-қатынас орнатудың педагогикалық негіздерін қарастырамыз.

І. Қазіргі білім берудің жаһандық трендтері және балабақша

1.1. Цифрландыру және STEAM білім беру жүйесі

Бүгінгі таңда білім берудегі ең басты трендтердің бірі – цифрландыру және STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics) тәсілін енгізу болып табылады. Қазіргі балалар цифрлық дәуірдің өкілдері, оларды «цифрлық жергілікті тұрғындар» деп атайды. Сондықтан балабақша қабырғасында технологиядан қашу немесе оған мүлдем тыйым салу мүмкін емес, сонымен бірге зиянды. Негізгі міндет – технологияны баланың дамуына, танымдық белсенділігін арттыруға қызмет ететін пайдалы құралға айналдыру.

STEAM білім беру бағдарламасы балабақшада балалардың зерттеушілік дағдыларын дамытуға бағытталған. Мысалы, қарапайым лего-конструкторлармен жұмыс істеу, робототехника элементтерін енгізу, құммен және сумен тәжірибе жасау арқылы балалар физикалық құбылыстарды, математикалық ұғымдарды және инженерлік негіздерді ойын арқылы меңгереді. Бұл процесс барысында баланың логикалық ойлауы, кеңістікті бағдарлауы және сыни көзқарасы қалыптасады. Маңыздысы, бұл жерде бала дайын білімді қабылдаушы емес, жаңа білімді өз қолымен жасаушы, зерттеуші ретінде көрінеді. Біздің балабақшаларда осы трендті тиімді жүзеге асыру үшін тәрбиешілердің кәсіби құзыреттілігін арттыру және пәндік-дамытушы ортаны заман талабына сай жабдықтау басты назарда болуы тиіс.

1.2. Жеке тұлғаға бағытталған оқыту (Персонализация)

Ескі білім беру үлгісіндегі барлық балаға бірдей талап қою, бір деңгейде бағалау қағидасы қазіргі уақытта өз күшін жойды. Қазіргі білім берудің басты трендтерінің бірі – персонализация, яғни әр баланың жеке қабілетіне, қызығушылығына және даму қарқынына қарай білім беру процесін бейімдеу. Әрбір бала – қайталанбас тұлға. Оның бойындағы табиғи дарынды көре білу және оны дер кезінде дамыту – балабақша басшысы мен тәрбиешінің басты кәсіби міндеті.

Балабақшадағы жеке тұлғаға бағытталған оқыту балаға таңдау құқығын беруден басталады. Ойын орталықтарын ұйымдастыру (шығармашылық, ғылым, тіл дамыту, сюжеттік-рольдік ойындар аймағы) баланың өз қалауы бойынша әрекет етуіне жағдай жасайды. Тәрбиеші бұл жерде тек бағыт беруші, бақылаушы және қолдаушы рөлін атқарады. Осылайша, бала кішкентай күнінен бастап өз қызығушылығын тануға, өз бетінше шешім қабылдауға дағдыланады, бұл оның болашақта өзіне сенімді тұлға болып қалыптасуына негіз болады.

ІІ. Жұмсақ дағдылар (Soft Skills) және Эмоционалды интеллект (EQ)

2.1. Мектепке дейінгі жастағы Soft Skills маңыздылығы

Қазіргі әлемде кәсіби білім мен техникалық дағдылардан (Hard Skills) көрі, тұлғаралық қарым-қатынас, бейімделгіштік және шығармашылық дағдылар, яғни «жұмсақ дағдылар» (Soft Skills) жоғары бағаланады. Зерттеулер көрсеткендей, адамның өмірдегі және мансаптағы табысының 85 пайызы осы жұмсақ дағдыларға байланысты екен. Осы маңызды дағдылардың негізі дәл мектепке дейінгі кезеңде қаланады. Балабақша – бұл баланың алғашқы әлеуметтік институты, сондықтан мұнда әлеуметтену процесі бірінші орынға шығады.

Мектепке дейінгі жаста дамытылуы тиіс негізгі Soft Skills дағдыларына мыналар жатады: коммуникация (өз ойын еркін жеткізе білу), коооперация (топта жұмыс істеу, достаса білу), сыни ойлау (қарапайым заңдылықтарды түсіну) және креативтілік (стандартты емес шешімдер табу). Ойын әрекеті арқылы біз балаларды бір-бірімен келісуге, ортақ ережені сақтауға, жеңілісті көтере білуге және бір-біріне көмектесуге үйретеміз. Егер бала осы жаста топта өз орнын тауып, құрдастарымен тіл табыса алса, оның болашақта мектепте де, өмірде де әлеуметтік бейімделуі жеңіл өтеді.

2.2. Эмоционалды интеллект – тұлға тұтастығының кепілі

Заманауи педагогика мен психологияның ең үлкен трендтерінің бірі – Эмоционалды интеллектіні (EQ) дамыту. Ұзақ уақыт бойы білім беру жүйесі тек интеллектуалды дамуға (IQ) басымдық беріп келді. Алайда, тек ақылды болу өмірде бақытты әрі табысты болуға жеткіліксіз екені дәлелденді. Өз эмоцияларын түсіне білу, оларды басқара алу және өзге адамдардың сезімдеріне түсіністікпен қарау (эмпатия) – қазіргі адамға ең қажетті қасиеттер.

Балабақшада балалар күнделікті түрлі эмоцияларды бастан кешіреді: қуаныш, реніш, ашу, қорқыныш, қызғаныш. Тәрбиешінің міндеті – баланың бұл сезімдерін басып тастау емес, оларды дұрыс тануға және сыртқа дұрыс шығаруға көмектесу. «Сен қазір ашуланып тұрсың, себебі ойыншығыңды бергің келмеді, бұл – қалыпты жағдай» деп баланың сезімін қабылдау арқылы біз оның эмоционалды тұрақтылығын қалыптастырамыз. Арнайы «эмоциялар бұрышы», психологиялық тренингтер мен ертегі терапиясы арқылы балалар өз сезімдерінің қожайыны болуды үйренеді. Бұл жұмыс баланың ішкі үрейін азайтып, оның агрессияға бейімділігін төмендетеді.

ІІІ. Заманауи бала тәрбиесі және олармен дұрыс қарым-қатынас орнату

3.1. Баламен қарым-қатынастың педагогикалық-психологиялық негіздері

Бала тәрбиесіндегі ең басты құрал – бұл қарым-қатынас. Қазіргі балалармен жұмыс істеуде бұрынғы авторитарлық әдістер, яғни «мен айттым – сен орындауың керек» деген бұйрық беру, қорқыту немесе жазалау мүлдем нәтиже бермейді, керісінше баланың тұйықталуына немесе қарсылық білдіруіне (негативизм) алып келеді. Заманауи тәрбиенің негізі – гумандық педагогика, яғни баламен тең құқылы серіктес ретінде, оның тұлғалық қадір-қасиетін құрметтей отырып қарым-қатынас жасау.

Дұрыс қарым-қатынас орнатудың алғашқы шарты – белсенді тыңдау. Бала өзінің тыңдалатынын және түсінілетінін сезінуі тиіс. Бала сөйлегенде тәрбиеші оның көз деңгейіне түсіп (көзбен байланыс орнату), оның сөзін бөлмей, ықыласпен тыңдауы қажет. Бұл балада өзінің маңыздылығы мен қауіпсіздік сезімін ұялатады. Сонымен қатар, қарым-қатынаста позитивті сөйлеу мәдениеті маңызды. Балаға үнемі «жасама», «тиіспе», «жүгірме» деген тыйымдарды айта бергенше, оның орнына не істеу керектігін түсіндіру қажет. Мысалы, «дәлізде жүгірме» деудің орнына «дәлізде ақырын жүрейік» деп бағыт беру баланың психологиясына оң әсер етеді.

3.2. Баланың мінез-құлқын реттеу және сенімділік ұялату

Балабақша жасындағы балалардың мінез-құлқында кездесетін қиындықтар (қырсықтық, агрессия, айтқанды тыңдамау) көбінесе олардың ішкі қажеттіліктерінің өтелмеуінен немесе назар аударту әрекетінен туындайды. Тәжірибелі педагог бұл жағдайда баланың іс-әрекетін бірден айыптамай, оның себебін іздейді. Баламен сенімді қарым-қатынас орнату үшін оны өзге балалармен салыстыруға мүлдем болмайды. «Қарашы, Әли қандай жақсы, ал сен тіл алмайсың» деген сөздер баланың өзіне деген сенімділігін жояды, қызғаныш сезімін тудырады. Баланы тек өзінің кешегі нәтижесімен ғана салыстыру керек: «Сен кеше суретті аяқтамап едің, ал бүгін өте әдемі етіп бояп шықтың, жарайсың!».

Баланы мақтаудың да өз ерекшелігі бар. Жай ғана «жақсы», «жарайсың» деген жалпы сөздерден көрі, оның нақты іс-әрекетін сипаттап мақтау тиімді. Мысалы: «Сен бүгін ойыншықтарды өте ұқыпты жинап қойдың, маған үлкен көмек көрсеттің, рақмет!» Бұл баланың қандай іс-әрекеті үшін бағаланғанын нақты түсінуіне және сол оң мінез-құлқын қайталауға ынталандырады. Сенім ұялату арқылы тәрбиелеу – баланың ішкі потенциалын оятудың ең төте жолы.

ІV. Балабақша, отбасы және қоршаған орта серіктестігі

4.1. Үштік одақ: Тәрбиеші, бала және ата-ана қарым-қатынасы

Бала тәрбиесіндегі ең өзекті мәселенің бірі – балабақша мен отбасының бірлескен әрекеті. Балабақша қаншалықты жақсы бағдарлама қолданғанымен, егер отбасында ол тәрбие жалғасын таппаса, нәтиже төмен болады. Қазіргі білім беру трендтері ата-ананы тек балабақшаның қызметін тұтынушы емес, білім-тәрбие процесінің белсенді қатысушысы, тең құқылы серіктесі ретінде қарастырады.

Ата-аналармен дұрыс қарым-қатынас орнатуда меңгерушінің көрегендігі мен педагогтардың дипломатиялық шеберлігі маңызды рөл атқарады. Кездесулерді тек жиналыс форматында емес, коучингтер, дөңгелек үстелдер, бірлескен шеберлік сыныптары (мастер-кластар) және отбасылық спорттық сайыстар түрінде өткізу тиімді. Ата-анаға баланың кемшілігін айтып шағымданудан қашып, оның жетістіктерін алдымен айту, содан кейін барып бірлесіп шешетін мәселені талқылау қажет. «Біз сіздің балаңыздың дамуы үшін бірге жұмыс істейміз» деген ұстаным ата-ана мен балабақша арасындағы сенімді нығайтады.

4.2. Экологиялық мәдениет және тұрақты даму (Green Education)

Қазіргі әлемнің жаһандық мәселелерінің бірі – экология. Осыған байланысты білім беруде «Жасыл білім беру» (Green Education) және тұрақты даму принциптері кеңінен етек жаюда. Балабақша жасындағы балалар табиғатты ерекше сезінеді, олардың қоршаған ортаға деген қызығушылығы өте жоғары. Сондықтан экологиялық тәрбиені ерте жастан бастау – заман талабы.

Балабақшада бұл трендті жүзеге асырудың жолдары көп: балабақша ауласында кішігірім бақша (огород) ұйымдастырып, балалармен бірге өсімдіктер егу, оларды күтіп-баптау; қоқысты сұрыптаудың алғашқы ережелерін үйрету; су мен жарықты үнемдеу туралы қарапайым түсініктер беру. Табиғат аясына саяхаттар жасау арқылы балалар жәндіктерді, құстарды аялауды, ағаштарды сындырмауды үйренеді. Экологиялық тәрбие баланың жүрегінде мейірімділік пен жауапкершілік сезімін оятады, бұл өз кезегінде оның адамдармен қарым-қатынасына да оң әсерін тигізеді.

Қорытынды

Өзімнің 29 жылдан астам уақыт бойы балабақша жүйесіндегі қызметімді қорытындылай келе, мен мынадай тұжырымға келдім: заман қаншалықты өзгеріп, жаңа технологиялар мен трендтер еніп жатқанымен, бала тәрбиесінің алтын діңгегі өзгеріссіз қалады. Ол – балаға деген шексіз махаббат, оның тұлғасын құрметтеу және онымен шынайы, жылы қарым-қатынас орнату. Инновациялық үдерістер – бұл біздің жұмысымызды нәтижелі ететін құралдар, ал тәрбиенің жаны – педагогтың жүрегінде.

Қазіргі білім берудегі трендтер (STEAM, цифрландыру, Soft Skills, эмоционалды интеллект және экологиялық мәдениет) бір-бірімен тығыз байланысты және олар тұтастай алғанда үйлесімді, ХХІ ғасыр талаптарына жауап бере алатын тұлға қалыптастыруға бағытталған. Балабақша меңгерушісі ретінде менің басты мақсатым – ұжымда шығармашылық және қолдаушы атмосфера құру, тәрбиешілердің заман ағымынан қалмай, үнемі кәсіби дамып отыруына жағдай жасау.

Сонымен қатар, біз заманауи трендтерді енгізе отырып, өз ұлтымыздың бай тәрбиелік мұрасын, ұлттық құндылықтарымызды ешқашан ұмытпауымыз керек. Қазақ халқының бала тәрбиесіндегі ізгі дәстүрлерін, атап айтқанда үлкенді сыйлау, кішіге ізет көрсету, қонақжайлылық, табиғатпен үндестік қасиеттерін заманауи әдістемелермен ұштастырғанда ғана біз нағыз бәсекеге қабілетті, сонымен бірге өз Отанын сүйетін ұлтжанды азамат тәрбиелей аламыз. Бүгінгі балабақша – ертеңгі еліміздің болашағы қаланатын қасиетті мекен. Сондықтан, тәжірибе мен инновацияны ұштастыра отырып, жаңа дәуірдің талабына сай сапалы білім мен саналы тәрбие беру – баршамыздың ортақ парызымыз.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуды дамытудың үлгілік бағдарламасы. – Астана, 2022.

2. Выготский Л. С. Баланың жас ерекшелігі және психологиялық дамуы. – Алматы, 2015.

3. Амонашвили Ш. А. Гумандық педагогика негіздері. – Мәскеу, 2018.

4. Гоулман Д. Эмоционалды интеллект. – Алматы: «Ұлттық аударма бюросы», 2019.

5. STEAM білім беру: балабақшадан бастап зерттеушілік дағдыларды дамыту әдістемесі. Жинақ. – Астана, 2024.

Лауазымы: Балабақша меңгерушісі

Аты-жөні: Кеулімжай Анар Өтегенқызы