Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – білімді дайын күйінде ұсыну емес, оқушының алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана алуына жағдай жасау.Адамзат әлемді тереңірек білуге тырысады және біздің өмірімізді жақсарту,жеңілдету мақсатында қазақ тілін меңгертуде оқушының күнделікті қарым-қатынаста қазақ тілін қолдануына мүмкіндік беретін тиімді әдіс-тәсілдердің әртүрлі технологиялары қажет болып тұр.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында тілдік білімді меңгерту төрт негізгі дағдымен – тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылыммен тығыз байланыста жүзеге асырылуы қажет. Оқушы сөзді жаттап қана қоймай, оны сөйлемде қолдануы, мәтінді түсінуі, өз ойын қазақ тілінде жеткізуі, сұрақ қоя білуі және пікірін дәлелдеуі керек.

Білім берудегі жаңа трендтер мұғалімнің рөлін де өзгертуде. Мұғалім – ақпарат беруші ғана емес, оқу үдерісін ұйымдастырушы, бағыттаушы, кеңесші және оқушының жеке даму траекториясын қалыптастыруға ықпал етуші тұлға. Ал цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект осы жұмысты тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік беретін қосымша құрал ретінде қарастырылады.

1. Коммуникативтік және функционалдық бағыт

Орыс тілінде оқытатын сыныптарда қазақ тілін оқытудың нәтижелі жолдарының бірі – тілді қарым-қатынас құралы ретінде меңгерту. Сондықтан сабақта өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар көбірек қолданылғаны дұрыс. Мысалы, оқушыға «Мектептегі іс-шараға досыңды шақыр», «Дүкеннен қажетті заттарды сұрап ал», «Қазақтың ұлттық тағамын шетелдік қонаққа таныстыр» сияқты жағдаяттар ұсынылады.

Мұндай тапсырмалар оқушының сөздік қорын белсендіруге ғана емес, тілдік бірліктерді нақты жағдайда қолдануына мүмкіндік береді. Сабақтың негізгі мақсаты – оқушының қазақ тілінде өз ойын түсінікті, жүйелі және орынды жеткізе алуына жағдай жасау.

• «Сұрақ – жауап – жалғастыр» әдісі: бір оқушы сұрақ қояды, екіншісі жауап береді, үшіншісі әңгімені жалғастырады.

• «Бір минуттық пікір» әдісі: оқушы берілген тақырып бойынша бір минут ішінде өз ойын жүйелі түрде жеткізеді.

• «Сөзді сөйлемде қолдан» тапсырмасы: жаңа сөз тек жатталмай, нақты сөйлемде және шағын диалогта пайдаланылады.

• «Жағдаяттық диалог» әдісі: оқушылар күнделікті өмірдегі қарым-қатынас үлгісін сахналайды.

2. Саралап оқыту – әр оқушыға мүмкіндік беру

Орыс тілінде оқытатын сыныптарда оқушылардың қазақ тілін меңгеру деңгейі бірдей болмауы мүмкін. Сондықтан бір ғана тапсырманы барлық оқушыға бірдей талаппен ұсынудың орнына, ортақ оқу мақсатына жетудің бірнеше жолын ұйымдастыру тиімді.

Мысалы, көркем мәтінмен жұмыс кезінде бірінші деңгейдегі оқушы мәтіннен қажетті ақпаратты табады; екінші деңгейдегі оқушы кейіпкердің іс-әрекетін мәтіннен дәлел келтіре отырып түсіндіреді; ал жоғары деңгейдегі оқушы автордың идеясын талдап, өз көзқарасын дәлелдейді.

• Тілдік тіректер: сөйлем үлгілері, сөздік, сұрақтар, дайын сөз орамдары.

• Тапсырманы таңдау: ауызша жауап, жазбаша пікір, сызба, шағын таныстырылым немесе аудиожазба.

• Қолдауды біртіндеп азайту: оқушының дербестігі артқан сайын дайын үлгілер саны қысқартылады.

3. Қазақ тілі сабағында жасанды интеллектіні тиімді пайдалану

Білім берудегі жаңа трендтердің бірі – жасанды интеллект құралдарын оқу үдерісіне орынды енгізу. ЖИ оқушының жеке қабілетін ескеруге, тапсырмаларды түрлендіруге, кері байланыс беруге және тілдік дағдыларды дамытуға көмектесе алады. Дегенмен ЖИ мұғалімнің орнын баспайды. Ол мұғалімнің кәсіби шешімін толықтыратын және оқушының оқу әрекетін қолдайтын құрал ретінде пайдаланылуы керек.

Жасанды интеллектіні қолданудың маңызды шарты – алынған ақпаратты тексеру, академиялық адалдықты сақтау және оқушының өз бетінше ойлауына мүмкіндік беру. Оқушы дайын жауапты көшіріп алудың орнына, ЖИ ұсынған жауапты талдап, қатесін анықтап, түзетіп, өз нұсқасын жасауы қажет.

Ауызша сөзді мәтінге айналдыру

Кейбір цифрлық платформалар мен құралдар оқушының ауызша сөзін мәтінге айналдыруға мүмкіндік береді. Мұндай мүмкіндік айтылым және тыңдалым дағдыларын дамытуға тиімді. Оқушы өз ойын дауыстап айтып, нәтижесінде пайда болған мәтінді қайта оқиды, қателерін байқайды және тілдік нормаларға сәйкес түзетеді.

Мысалы, мұғалім оқушыға: «Қазақтың ұлттық тағамдары туралы әңгімеле» деген тапсырма береді. Оқушы тақырып бойынша дауыстап сөйлейді, ал цифрлық құрал оның сөзін жазбаша мәтінге айналдырады. Бұдан кейін оқушы мәтінін қарап, қандай сөздерді дұрыс айтпағанын, сөйлем құрылымында қандай қателер кеткенін анықтайды.

Бұл әдіс оқушының «айттым – көрдім – тексердім – түзеттім» алгоритмі бойынша жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Осылайша айтылым мен жазылым дағдылары өзара байланысады.

Чат-бот арқылы сөйлесім дағдысын дамыту

Қазақ тілін үйренушілерге арналған чат-боттар немесе диалог құруға мүмкіндік беретін ЖИ құралдары оқушыға қосымша тілдік орта қалыптастыра алады. Оқушы чат-ботпен қарапайым диалог құрып, сұрақ қоюды, жауап беруді және әңгіме жүргізуді жаттықтырады.

Мысалы: «Сәлем! Атың кім?», «Менің атым Айгүл. Сен қайда тұрасың?», «Мен Ақтөбеде тұрамын. Ал сен ше?» деген сияқты қысқа диалогтардан бастауға болады. Кейін жағдаят күрделендіріліп, «дүкендегі әңгіме», «дәрігер қабылдауындағы диалог», «қонақты қарсы алу», «саяхат туралы әңгіме» сияқты тақырыптарға көшуге болады.

Бұл жерде негізгі мақсат – оқушыны технологиямен сөйлестіру емес, қазақ тілінде сөйлесуге деген сенімділігін арттыру. Сондықтан сабақта чат-ботпен орындалған жұмысты сыныптағы жұптық немесе топтық сөйлесіммен ұштастырған тиімді.

Жеке оқу траекториясын қолдау

Жасанды интеллект оқушының деңгейіне қарай әртүрлі күрделіліктегі тапсырма ұсынуға мүмкіндік береді. Мысалы, сөздік қоры аз оқушыға сурет пен сөзді сәйкестендіру тапсырмасы берілсе, жоғары деңгейдегі оқушы сол сөздерді пайдаланып шағын мәтін немесе пікір жаза алады.

Бұл тәсіл оқушының өз қарқынымен жұмыс істеуіне жағдай жасайды. Сонымен қатар мұғалім сыныптағы әр оқушыға қажетті қолдауды анықтап, оқу тапсырмаларын тиімді жоспарлай алады.

4. Сабақтың жаңа форматтағы практикалық моделі

Қазақ тілі мен әдебиеті сабағын төмендегі алгоритм бойынша ұйымдастыруға болады:

• 1-кезең – Қызығушылықты ояту: сурет, бейнеүзінді, проблемалық сұрақ немесе өмірлік жағдаят арқылы сабақ тақырыбына шығу.

• 2-кезең – Түсіну: мәтінді оқу немесе тыңдау және негізгі ақпаратты анықтау.

• 3-кезең – Талдау: сөздікпен, грамматикалық құрылымдармен немесе көркем мәтіннің мазмұнымен жұмыс.

• 4-кезең – Қолдану: диалог, пікір, сұрақ-жауап, шағын жазылым немесе жағдаяттық тапсырма.

• 5-кезең – Жасау: оқушының өз мәтінін, аудиожазбасын, шағын таныстырылымын, подкастын немесе әдеби пікірін әзірлеуі.

• 6-кезең – Рефлексия: оқушы өзінің бүгінгі жетістігін және келесі қадамын анықтайды.

Бұл модельде технология мақсат емес, оқу мақсатына жетудің құралы ретінде қарастырылады. Ең маңыздысы – сабақ соңында оқушының нақты қандай тілдік әрекет орындай алғанын анықтау.

5. Мұғалімнің рөлі және цифрлық мәдениет

Жасанды интеллект пен цифрлық технологиялардың дамуы мұғалімнің рөлін төмендетпейді. Керісінше, мұғалімнің кәсіби шеберлігіне қойылатын талапты арттырады. Педагог ақпараттың дұрыстығын тексеріп, оқушыға сенімді дереккөзді таңдауды үйретіп, цифрлық қауіпсіздік пен академиялық адалдық қағидаларын түсіндіруі қажет.

Мұғалім үшін ЖИ оқу материалдарын саралауға, тапсырмалардың бірнеше нұсқасын әзірлеуге, мәтінге бастапқы кері байланыс алуға және шығармашылық жұмыстарға идея жинақтауға көмектесе алады. Соның нәтижесінде педагог оқушының жеке қолдауына, шығармашылық ізденісіне және сабақтағы қарым-қатынасқа көбірек уақыт бөле алады.

Ең бастысы – ЖИ-ді сапалы білім беру құралы ретінде тиімді пайдалану жолдарын меңгеру. Ол үшін педагогтердің цифрлық сауаттылығын арттыру, техникалық инфрақұрылымды дамыту, ақпараттық қауіпсіздікті сақтау және адам мен технология арасындағы теңгерімді байланысты қамтамасыз ету маңызды.

Қорытынды

Орыс тілінде оқытатын сыныптарда қазақ тілі мен әдебиетін оқытудағы жаңа трендтер ең алдымен оқушының нақты тілдік әрекетіне бағытталуы тиіс. Қазіргі сабақта оқушы тек ережені меңгеріп немесе мәтінді мазмұндап қана қоймай, тыңдайды, сөйлейді, оқиды, жазады, талдайды, дәлелдейді және өз өнімін жасайды.

Жасанды интеллект осы үдерісті қолдайтын қуатты құрал бола алады. Ауызша сөзді мәтінге айналдыру, аударма мен түсіндіру, чат-бот арқылы сөйлесу, оқушы мәтініне тілдік талдау жасау және жеке тапсырма ұсыну сияқты мүмкіндіктер қазақ тілін үйренуге қосымша жағдай жасайды. Дегенмен технологияның тиімділігі оны қалай қолдануға байланысты. Дайын жауапты көшіру емес, ақпаратты тексеру, қателерді талдау, өз ойын қалыптастыру және шығармашылықпен жұмыс жасау негізгі орында болуы қажет.

Қорыта айтқанда, қазақ тілі мен әдебиеті сабағындағы басты жаңалық – технологияның өзі емес, оқушының оқу әрекетін өзгерту. Мұғалімнің кәсіби шеберлігі, ұлттық құндылыққа негізделген мазмұн, заманауи педагогикалық әдістер және цифрлық мүмкіндіктер өзара үйлескен жағдайда ғана білім сапасын арттыруға мүмкіндік туады.

Негізгі педагогикалық ұстаным: «Тілді үйрету – сөздерді жаттатумен шектелмейді; оқушыны сол тілде ойлауға, сөйлесуге, түсінуге, дәлелдеуге және өз ойын еркін жеткізуге үйрету».

Пайдаланылған әдебиеттер :

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Қазақ тілі мен әдебиеті пәндері бойынша оқу бағдарламалары мен әдістемелік материалдар.

2. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Білім алушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруға бағытталған әдістемелік материалдар.

3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Білім беру үдерісінде жасанды интеллектіні жауапты және қауіпсіз қолдануға арналған әдістемелік ұсынымдар.

4. Қазақ тілі мен әдебиетін оқытудағы коммуникативтік, функционалдық және цифрлық тәсілдер бойынша педагогтердің тәжірибелік материалдары.

Ақтөбе қаласы ,"№53 жалпы білім беретін орта мектеп” КММ

қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Рахметалина Гульнар Ергазыевна