2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Ұлытау облысы, Жаңаарқа ауданы,

Ынталы ЖББ мектебі

Ағылшын тілі пәнінің мұғалімі

Балдаева Балым Сулейменқызы

АҒЫЛШЫН ТІЛІ САБАҒЫНДА ДИДАКТИКАЛЫҚ ОЙЫНДАР АРҚЫЛЫ КОММУНИКАТИВТІК ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТІ ДАМЫТУ

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – білім алушыға тек теориялық білім беріп қана қоймай, алған білімін күнделікті өмірде тиімді қолдана алатын, өз ойын еркін жеткізетін, басқа адамдармен қарым-қатынас жасай алатын тұлға қалыптастыру. Әсіресе шет тілін оқыту барысында коммуникативтік құзыреттілікті дамыту маңызды орын алады. Себебі ағылшын тілін меңгерудің негізгі мақсаты – грамматикалық ережелерді жаттау немесе сөздерді есте сақтау ғана емес, сол тілде еркін қарым-қатынас жасай білу.

Ағылшын тілі сабағында оқушының сөйлеу белсенділігін арттырудың тиімді әдістерінің бірі – дидактикалық ойындарды пайдалану. Ойын – баланың табиғи әрекеті. Ойын барысында оқушы өзін еркін сезінеді, қателесуден қорықпайды, өз ойын жеткізуге талпынады. Сондықтан дидактикалық ойындар оқушылардың тілдік материалды меңгеруіне ғана емес, олардың әлеуметтік және коммуникативтік дағдыларын қалыптастыруға да мүмкіндік береді.

Дидактикалық ойындарды сабақтың әр кезеңінде: жаңа тақырыпты түсіндіру, жаңа сөздерді бекіту, грамматикалық материалды қайталау, сөйлеу дағдыларын дамыту және сабақты қорытындылау кезінде қолдануға болады. Ойынның мазмұны оқу мақсатына сәйкес ұйымдастырылған жағдайда ол жай ғана көңіл көтеру құралы емес, тиімді педагогикалық әдіс болып табылады.

Осы баяндамада ағылшын тілі сабақтарында дидактикалық ойындарды қолданудың ерекшеліктері, олардың коммуникативтік құзыреттілікті дамытудағы рөлі және сабақта қолдануға болатын ойын түрлері қарастырылады.

1. Коммуникативтік құзыреттілік ұғымы– адамның белгілі бір тілдік ортада өз ойын түсінікті жеткізе алуы, басқа адамның сөзін түсінуі, сұрақ қоя білуі, жауап беруі және қарым-қатынас жағдайына сәйкес тілдік құралдарды дұрыс қолдануы.

Ағылшын тілін үйрету кезінде коммуникативтік құзыреттілік бірнеше негізгі дағдыдан тұрады. Олар: тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым. Бұл дағдылар бір-бірімен тығыз байланысты.

Тыңдалым арқылы оқушы ағылшын тіліндегі сөздер мен сөйлемдерді түсінуге үйренеді.

Айтылым барысында өз ойын ауызша жеткізу, сұрақ қою және диалог жүргізу қабілеті қалыптасады.

Оқылым оқушының мәтінді түсінуіне және қажетті ақпаратты табуына мүмкіндік береді.

Жазылым өз ойын жазбаша түрде жүйелі әрі сауатты жеткізу дағдысын дамытады.

Коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыру үшін оқушыға тек тілдік ережелерді түсіндіру жеткіліксіз. Оған нақты қарым-қатынас жағдайларын жасау қажет. Мысалы, оқушы дүкенде сатушымен сөйлесу, досынан ақпарат сұрау, жол сұрау, қонақ үйде бөлме брондау немесе өз қызығушылығы туралы әңгімелеу сияқты жағдаяттарды тәжірибе жүзінде орындауы керек.

Осы жерде дидактикалық ойындардың маңызы артады. Ойын барысында оқушы белгілі бір рөлге еніп, ағылшын тілін нақты коммуникативтік мақсатта қолданады. Бұл оның сөздік қорын белсендіруге және сөйлеуге деген сенімділігін арттыруға ықпал етеді.

2. Дидактикалық ойындардың ағылшын тілін оқытудағы маңызы

Дидактикалық ойын – оқу мақсатына бағытталған, белгілі бір ережеге негізделген және оқушының білімін, білігін, дағдысын дамытуға арналған ойын түрі.

Ағылшын тілі сабағында ойын қолданудың бірнеше артықшылығы бар.

Біріншіден, ойын оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын арттырады. Дәстүрлі жаттығуларды орындаудан жалыққан оқушы ойын барысында белсенді әрекетке көшеді.

Екіншіден, ойын оқушыны сөйлеуге ынталандырады. Кейбір оқушылар сабақ кезінде өз ойын көпшілік алдында айтуға ұялуы мүмкін. Ал ойын кезінде оқушының назары баға алуға емес, тапсырманы орындауға бағытталады.

Үшіншіден, ойын жаңа сөздерді есте сақтауды жеңілдетеді. Сөзді тек жазып немесе жаттап қана қоймай, оны белгілі бір әрекет барысында қолдану оқушының есте сақтауына оң әсер етеді.

Төртіншіден, ойын топтық және жұптық жұмысқа мүмкіндік береді. Бұл оқушылардың бір-бірімен ағылшын тілінде қарым-қатынас жасауына жағдай туғызады.

Бесіншіден, ойын арқылы оқушылардың шығармашылық қабілеті дамиды. Олар дайын жауапты қайталаумен шектелмей, өз сөздерін құрастырады, түрлі шешімдер ұсынады және пікір алмасады.

Сондықтан дидактикалық ойындарды сабақтың мақсатына сәйкес жүйелі қолдану ағылшын тілін оқыту сапасын арттырудың тиімді жолдарының бірі болып табылады.

3. Коммуникативтік құзыреттілікті дамытуға арналған дидактикалық ойындар

3.1 «Find Someone Who. .. » ойыны

Бұл ойын оқушылардың бір-біріне сұрақ қою және жауап алу дағдыларын дамытуға бағытталған.

Мұғалім оқушыларға белгілі бір тапсырмалар жазылған парақтар таратады. Мысалы:

Find someone who likes football.

Find someone who has a pet.

Find someone who can swim.

Find someone who visited another city.

Оқушылар сынып ішінде бір-біріне сұрақ қояды:

— Do you like football?

— Yes, I do.

— Can you swim?

— Yes, I can.

Ойын оқушыларды бірнеше сыныптасымен ағылшын тілінде сөйлесуге мәжбүр етеді. Осылайша сұрақ қою, жауап беру және ақпарат алу дағдылары дамиды.

3.2 «Guess the Word» ойыны

Бұл ойын сөздік қорды дамытуға өте тиімді. Бір оқушы белгілі бір сөзді атамай, оны ағылшын тілінде сипаттайды. Қалған оқушылар жасырын сөзді табуы керек.

Мысалы, жасырын сөз – “elephant”.

Оқушы:

It is a big animal. It has four legs. It has big ears and a long nose.

Қалған оқушылар:

Is it an elephant?

деп жауап береді.

Бұл ойын оқушының сипаттау, сөздерді байланыстырып сөйлем құрау және тыңдалған ақпаратты түсіну қабілеттерін дамытады.

3.3 «Role Play» – рөлдік ойын

Рөлдік ойындар коммуникативтік құзыреттілікті дамытуда ерекше тиімді. Оқушыларға күнделікті өмірге жақын жағдаяттар ұсынылады.

Мысалы:

At the shop

— Can I help you?

— Yes. I would like a T-shirt, please.

— What size do you need?

— Medium, please.

— Here you are.

— Thank you.

Бұл ойын барысында оқушылар шынайы өмірде қолданылатын тілдік құрылымдарды меңгереді.

Рөлдік ойынның тақырыптарын оқушылардың жас ерекшелігіне қарай таңдауға болады: «At the restaurant», «At the airport», «At the doctor's», «At the hotel», «Meeting a new friend», «Buying clothes» және тағы басқа.

3.4 «Twenty Questions» ойыны

Бұл ойын оқушылардың сұрақ қою және логикалық ойлау дағдыларын жетілдіреді.

Бір оқушы белгілі бір адамды, жануарды немесе затты ойлайды. Қалған оқушылар оны табу үшін ағылшын тілінде сұрақтар қояды:

— Is it an animal?

— Can it fly?

— Is it big?

— Does it live in the forest?

Жауап тек *Yes* немесе *No* болуы мүмкін.

Ойын барысында оқушылар сұраулы сөйлемдердің құрылымын бірнеше рет қайталайды және оларды табиғи жағдайда қолданады.

3.5 «Hot Seat» ойыны

«Hot Seat» ойыны сөздік қорды бекітуге және оқушылардың ауызша сөйлеу қабілетін дамытуға арналған.

Бір оқушы тақтаға арқасын беріп отырады. Оның артындағы тақтаға белгілі бір сөз жазылады. Басқа оқушылар сол сөзді атамай, ағылшын тілінде түсіндіреді.

Мысалы, сөз – “teacher”.

Оқушылар:

This person works at school.

This person teaches students.

This person gives homework.

Оқушы:

Is it a teacher?

деп сөзді табады.

Бұл ойын сөздерді сипаттау, синонимдер мен қарапайым сөйлемдерді қолдану қабілетін дамытады.

4. Дидактикалық ойындарды сабақта тиімді ұйымдастыру

Ойындарды тиімді пайдалану үшін мұғалім бірнеше маңызды талапты ескеруі қажет.

Біріншіден, ойынның нақты оқу мақсаты болуы керек. Ойын тек уақыт өткізу үшін ұйымдастырылмауы тиіс. Мысалы, егер сабақтың мақсаты Past Simple шағын қолдануды үйрету болса, ойын барысында оқушылар осы грамматикалық құрылымды қолдануы қажет.

Екіншіден, ойын оқушылардың тілдік деңгейіне сәйкес болуы керек. Тапсырма тым күрделі болса, оқушылардың қызығушылығы төмендеуі мүмкін. Ал тым жеңіл тапсырма олардың дамуына жеткілікті мүмкіндік бермейді.

Үшіншіден, барлық оқушының қатысуына жағдай жасау маңызды. Кейбір ойындарда белсенді оқушылар ғана сөйлеп, қалғандары бақылаушы болып қалуы мүмкін. Сондықтан мұғалім жұптық және шағын топтық жұмыстарды көбірек ұйымдастырғаны дұрыс.

Төртіншіден, уақытты дұрыс жоспарлау қажет. Ойын сабақтың негізгі мақсатына кедергі келтірмеуі керек.

Бесіншіден, ойын соңында кері байланыс ұйымдастырған жөн. Мұғалім оқушылардың қандай жаңа сөздерді қолданғанын, қандай тілдік құрылымдарды меңгергенін талқылай алады.

Дидактикалық ойындарды сабақтың әр кезеңінде қолдануға болады:

Сабақтың басында – оқушылардың назарын сабаққа аудару үшін қысқа ойындар;

Жаңа тақырыпты меңгеру кезінде – жаңа сөздер мен грамматикалық құрылымдарды қолдануға арналған ойындар;

Бекіту кезеңінде – жұптық және топтық коммуникативтік ойындар;

Сабақ соңында – тақырып бойынша қорытынды ойын немесе рефлексиялық тапсырма.

5. Дидактикалық ойындардың оқушыға әсері – оқушыны оқу үдерісінің белсенді қатысушысына айналдыруы.

Ойын кезінде оқушы дайын ақпаратты қабылдап қана қоймайды, өзі сөйлейді, тыңдайды, шешім қабылдайды және басқа оқушылармен әрекеттеседі. Мұндай орта тіл үйренуге деген қызығушылықты арттырады.

Сонымен қатар ойындар оқушылардың психологиялық тұрғыдан еркін болуына ықпал етеді. Тіл үйрену барысында қателесу – табиғи жағдай. Ойын жағдайында оқушы қатесін сәтсіздік ретінде емес, тапсырманы орындау барысының бір бөлігі ретінде қабылдайды. Бұл оның сөйлеуге деген сенімділігін арттырады.

Топтық ойындар өзара ынтымақтастықты дамытады. Оқушылар бір-біріне көмектеседі, пікір алмасады, ортақ шешім қабылдайды. Осы арқылы тілдік дағдылармен қатар әлеуметтік-коммуникативтік дағдылар да қалыптасады.

Дидактикалық ойындар оқушылардың сыни және шығармашылық ойлауына да мүмкіндік береді. Мысалы, рөлдік ойын кезінде оқушы тек дайын диалогты қайталамай, жағдаятқа сәйкес өз сөздерін қолдана алады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, ағылшын тілі сабағында дидактикалық ойындарды қолдану – оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастырудың тиімді әдістерінің бірі. Ойын арқылы оқушылар ағылшын тілін тек теориялық тұрғыдан меңгеріп қоймай, оны қарым-қатынас құралы ретінде пайдалануға үйренеді.

Дидактикалық ойындар оқушылардың тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Әсіресе рөлдік ойындар, сұрақ-жауап ойындары, сөздік ойындар және топтық тапсырмалар оқушылардың ағылшын тілінде еркін сөйлеуіне қолайлы жағдай жасайды.

Мұғалім үшін ең маңыздысы – ойынның мазмұнын сабақтың оқу мақсатымен байланыстыру. Әр ойын белгілі бір тілдік дағдыны дамытуға бағытталған кезде ғана оның педагогикалық тиімділігі артады.

Қазіргі білім беру жағдайында оқушының тілдік білімін ғана емес, оның қарым-қатынас жасау қабілетін дамыту қажет. Осы тұрғыдан алғанда дидактикалық ойындар оқушының сабаққа қызығушылығын арттырып, белсенділігін күшейтіп, ағылшын тілінде өз ойын еркін жеткізуіне мүмкіндік береді.

Сондықтан ағылшын тілі мұғалімі дидактикалық ойындарды сабақта мақсатты, жүйелі және оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай қолдана отырып, олардың коммуникативтік құзыреттілігін нәтижелі түрде дамыта алады.

Пайдаланылғанәдебиеттер

Brown H. D. Principles of Language Learning and Teaching. – Pearson Education.

Harmer J. The Practice of English Language Teaching. – Pearson Longman.

Richards J. C. , Rodgers T. S. Approaches and Methods in Language Teaching. – Cambridge University Press.

Scrivener J. Learning Teaching: The Essential Guide to English Language Teaching. – Macmillan.

Thornbury S. How to Teach Speaking. – Pearson Longman.

Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беру стандарты.

Ағылшын тілін оқыту әдістемесі бойынша оқу-әдістемелік құралдар