2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Жамбыл облысы, Т.Рысқұлов ауданы

№ 4 шағын орталықты орта мектебінің

дене шынықтыру пәні мұғалімі

Абдикеримов Демеген Жорабекович

Педагогикалық идея:
«Ұлттық ойын арқылы дене тәрбиесін ұлттық тәрбиемен ұштастыра отырып, белсенді, шымыр, жауапты және ұлттық құндылықтарды құрметтейтін тұлға қалыптастыру».

Аннотация.
Бұл мақалада ұлттық ойындарды дене шынықтыру сабақтарына тиімді кіріктірудің педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылады. Ұлттық ойындар – халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени мұрасы ғана емес, сонымен қатар оқушылардың дене дайындығын, шапшаңдығын, ептілігін, төзімділігін және ұжымдық әрекет дағдыларын дамытуға мүмкіндік беретін тиімді педагогикалық құрал. Дене шынықтыру сабағында ұлттық ойындарды жүйелі қолдану арқылы оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырумен қатар, ұлттық құндылықтарға құрметін қалыптастыруға болады.

Түйін сөздер: ұлттық ойындар, дене шынықтыру, ұлттық құндылық, педагогикалық идея, қимыл-қозғалыс, дене дайындығы, тәрбие, оқушы белсенділігі.

Кіріспе

Қазіргі білім беру үдерісінің басты міндеттерінің бірі – білімді, дені сау, белсенді, ұлттық құндылықтарды құрметтейтін тұлға қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда дене шынықтыру пәнінің мүмкіндігі ерекше. Себебі дене шынықтыру сабағы оқушының физикалық дамуына ғана емес, оның мінез-құлқына, қарым-қатынасына, жауапкершілігіне және әлеуметтік дағдыларына да ықпал етеді.

Ұлттық ойындар – ұлттың тарихы мен тұрмыс-тіршілігінен, салт-дәстүрінен көрініс беретін мәдени мұра. «Асық ату», «Арқан тарту», «Ақсерек – көксерек», «Орамал тастамақ», «Тоғызқұмалақ», «Қыз қуу», «Бәйге» сияқты ойындардың әрқайсысында қозғалыс, ептілік, шапшаңдық, тапқырлық және өзара әрекет элементтері бар.

Сондықтан ұлттық ойындарды дене шынықтыру сабағына кіріктіру – бір мезетте дене тәрбиесін, ақыл-ой тәрбиесін және ұлттық тәрбиені жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тиімді педагогикалық идея.

Ұлттық ойындардың тәрбиелік маңызы

Ұлттық ойындар баланың жас ерекшелігіне сәйкес ұйымдастырылған жағдайда оның жан-жақты дамуына ықпал етеді.

Біріншіден, ұлттық ойындар дене қасиеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Қимыл-қозғалыс барысында оқушылардың жылдамдығы, ептілігі, күш-қуаты, икемділігі мен төзімділігі артады.

Екіншіден, ұлттық ойындар ұжымдық әрекетке үйретеді. Командалық ойындар кезінде оқушы өз тобындағы басқа балалармен бірлесіп әрекет етеді, ортақ мақсатқа жетуге талпынады.

Үшіншіден, ойын барысында жауапкершілік пен тәртіп қалыптасады. Белгіленген ережені сақтау, қарсыласын құрметтеу, жеңісті дұрыс қабылдау және жеңілістен сабақ алу – оқушының тұлғалық дамуына әсер ететін маңызды дағдылар.

Төртіншіден, ұлттық ойындар арқылы оқушы өз халқының мәдениеті мен дәстүріне қызығушылық танытады. Яғни дене шынықтыру сабағы ұлттық тәрбие берудің тиімді алаңына айналады.

Ұлттық ойындарды дене шынықтыру сабағына кіріктіру жолдары

Ұлттық ойындарды сабаққа жай ғана қосымша ойын ретінде емес, сабақтың нақты оқу мақсатына сәйкес қолданған тиімді.

Мысалы, сабақтың мақсаты оқушылардың шапшаңдығын дамыту болса, «Ақсерек – көксерек», «Қуып жет» сияқты қимылды ойындарды пайдалануға болады.

Ептілік пен дәлдікті дамыту үшін «Асық ату» ойынының элементтерін енгізуге болады. Бұл ойын оқушыдан көз мөлшерін, дәлдікті, қол қимылының үйлесімділігін талап етеді.

Күш пен командалық өзара әрекетті дамытуда «Арқан тарту» ойынының маңызы зор. Оқушылар бірлесіп әрекет етіп, командалық мақсатқа жетуге ұмтылады.

Ал логикалық ойлау мен зияткерлік қабілетті дамытуда «Тоғызқұмалақ» ойынын қолдануға болады. Оны дене шынықтыру сабағының сергіту немесе зияткерлік-спорттық бағыттағы бөлімдерімен байланыстыруға мүмкіндік бар.

Ұлттық ойындарды сабақ кезеңдеріне енгізу үлгісі

Педагогикалық тәсілдер

Ұлттық ойындарды тиімді қолдану үшін мұғалім бірнеше заманауи педагогикалық тәсілді қатар пайдалана алады.

1. Саралап оқыту.
Оқушылардың дене дайындығы әртүрлі болғандықтан, ойын тапсырмаларын күрделілік деңгейіне қарай ұйымдастыруға болады. Мысалы, асық атуды жаңадан үйреніп жүрген оқушыға жақын қашықтықтан, ал дайындық деңгейі жоғары оқушыға алысырақ қашықтықтан орындау ұсынылады.

2. Топтық жұмыс.
Оқушыларды бірнеше топқа бөліп, әр топқа ұлттық ойын элементтері негізінде тапсырма беруге болады. Бұл тәсіл оқушылардың өзара қарым-қатынасын және командалық жұмысын дамытады.

3. Ойын технологиясы.
Сабақ барысында ұпай жинау, кезеңнен өту, командалық жарыс сияқты элементтерді қолдану оқушының сабаққа қызығушылығын арттырады.

4. Рефлексия.
Сабақ соңында оқушылардан «Бүгін қандай ұлттық ойынды үйрендім?», «Маған қай ойын ұнады?», «Қандай қабілетімді дамыттым?» деген сұрақтарға жауап алу арқылы сабақтың тәрбиелік және білімдік нәтижесін саралауға болады.

«Асық ату» ойынын сабақта қолданудың практикалық үлгісі

«Асық ату» – дене шынықтыру сабағында қолдануға өте қолайлы ұлттық ойындардың бірі.

Мақсаты: оқушылардың дәлдігін, ептілігін, көз мөлшерін және қол қимылының үйлесімділігін дамыту.

Қажетті құралдар: асықтар, сақа, белгіленген нысана және қауіпсіз ойын алаңы.

Ойын барысы: оқушылар белгіленген сызықтан асықтарды нысанаға көздеп атады. Әр дәл тигізілген асыққа ұпай беріледі. Ойын жеке және командалық түрде ұйымдастырылуы мүмкін.

Күрделендіру жолдары:

• нысанаға дейінгі қашықтықты өзгерту;
• уақыт шектеуін енгізу;
• командалық ұпай жүйесін пайдалану;
• дәлдік пен жылдамдықты қатар бағалау.

Бұл тәсіл оқушының бәсекелестік қызығушылығын арттырып қана қоймай, оны нақты әрекетке, тәртіпке және ережені сақтауға үйретеді.

Ұлттық ойындарды қолданудың күтілетін нәтижелері

Ұлттық ойындарды дене шынықтыру сабақтарына жүйелі енгізу нәтижесінде оқушыларда:

• дене белсенділігіне қызығушылық артады;
• негізгі дене қасиеттері дамиды;
• қимыл-қозғалыс үйлесімділігі жақсарады;
• топта жұмыс істеу дағдысы қалыптасады;
• көшбасшылық және жауапкершілік қасиеттері дамиды;
• ұлттық мәдениетке деген қызығушылығы артады;
• салт-дәстүрге құрмет қалыптасады;
• өз мүмкіндігін бағалау және өзін-өзі бақылау дағдылары жетіледі.

Мұғалімнің педагогикалық шеберлігі

Ұлттық ойынның тәрбиелік мүмкіндігін ашу мұғалімнің оны қалай ұйымдастыратынына тікелей байланысты. Ойынды жай ғана көңіл көтеру мақсатында емес, нақты педагогикалық мақсатпен қолдану қажет.

Мұғалім әр ойын алдында оның мақсатын түсіндіріп, қауіпсіздік ережесін еске түсіреді. Ойын барысында оқушылардың белсенділігін бақылап, қажет жағдайда тапсырманы жеңілдетеді немесе күрделендіреді.

Ең маңыздысы – жеңіске ғана емес, оқушының жеке жетістігіне назар аудару. Мысалы, бұрын асықты дәл тигізе алмаған оқушы бүгін бір рет дәл тигізсе, бұл да оның жеке жетістігі ретінде бағалануы тиіс.

Осы арқылы оқушыда «Менің қолымнан келеді» деген сенім қалыптасады.

Қорытынды

Ұлттық ойын – ұрпақ тәрбиесінің маңызды құралы. Оны дене шынықтыру сабағына жүйелі әрі мақсатты түрде кіріктіру арқылы оқушылардың дене дайындығын жетілдіріп қана қоймай, олардың ұлттық сана-сезімін, адамгершілік қасиеттерін және әлеуметтік дағдыларын дамытуға болады.

Ұлттық ойындардың ерекшелігі – олардың тәрбиелік мәні мен қозғалыс белсенділігін бір арнада тоғыстыруында. Сондықтан әрбір дене шынықтыру сабағында ұлттық ойындардың элементтерін орынды пайдалану – «Дені сау ұрпақ – ұлттық құндылықтарды құрметтейтін ұрпақ» қағидасын жүзеге асырудың тиімді жолы.

Қорыта айтқанда, ұлттық ойын – өткеннің мұрасы ғана емес, қазіргі білім беру үдерісінде қолдануға болатын заманауи педагогикалық құрал. Ұлттық ойын арқылы бала қимылдайды, ойлайды, қарым-қатынас жасайды, жарысады, жеңіледі, жеңеді және ең бастысы – өз халқының мәдениетін танып өседі.