Құрметті конференцияға қатысушылар, әріптестер!

Бүгінгі конференцияда қазақ тілін оқытудағы өзекті мәселелердің бірі – оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру туралы ой бөліскім келеді.

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – оқушыға тек теориялық білім беру ғана емес, сол білімді күнделікті өмірде тиімді қолдана алатын, өз ойын еркін жеткізетін, ақпаратты талдайтын және өздігінен шешім қабылдайтын тұлға қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда, функционалдық сауаттылықты дамыту – қазақ тілі пәнін оқытудың маңызды бағыттарының бірі.

Функционалдық сауаттылық дегеніміз не?

Функционалдық сауаттылық – адамның алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана білу қабілеті. Қазақ тілі пәні аясында бұл оқушының мәтінді түсінуі, ақпаратты іріктеуі, ойын жүйелі жеткізуі, сауатты жазуы, пікір алмасуы және тілдік жағдаяттарға сәйкес дұрыс сөйлей білуі арқылы көрініс табады.

Мысалы, оқушы ережені жатқа білуі мүмкін. Алайда сол ережені күнделікті өмірде қолдана алмаса, оның білімі толыққанды практикалық дағдыға айналды деп айта алмаймыз. Сондықтан қазақ тілі сабағында білімді өмірмен байланыстыруға ерекше назар аударуымыз қажет.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың маңызы

Біріншіден, оқушының оқу сауаттылығын дамыту қажет. Оқушы мәтінді жай ғана оқып қоймай, оның негізгі ойын анықтап, автордың көзқарасын түсініп, қажетті ақпаратты таба білуі керек.

Екіншіден, коммуникативтік дағдыларды қалыптастыру маңызды. Оқушы өз пікірін дәлелдеп, сұрақтарға нақты жауап беріп, түрлі жағдаяттарда әдепті әрі орынды сөйлей алуы тиіс.

Үшіншіден, жазылым дағдысын дамыту қажет. Оқушы өтініш, хабарландыру, ресми хат, пікір, мақала және шағын эссе жазу арқылы жазбаша қарым-қатынас жасауға үйренеді.

Төртіншіден, сыни ойлау қабілетін жетілдіру керек. Бұл үшін оқушыларға дайын ақпаратты қабылдатумен шектелмей, салыстыру, талдау, қорытынды жасау және өз көзқарасын білдіру тапсырмаларын ұсынған жөн.

Қазақ тілі сабағында функционалдық сауаттылықты дамытудың тиімді әдістері

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру үшін сабақ барысында өмірмен байланысты тапсырмаларды, проблемалық жағдаяттарды, топтық жұмыстарды, пікірталастарды, жобалық жұмыстарды және ақпараттық технологияларды тиімді пайдалануға болады.

Мысалы, «Хабарландыру құрастыру» тапсырмасын алайық. Оқушыларға мектепте өтетін кітап көрмесі туралы хабарландыру дайындау ұсынылады. Бұл тапсырма барысында оқушылар хабарландырудың құрылымын меңгеріп қана қоймай, нақты ақпаратты қысқа әрі түсінікті жеткізуге үйренеді.

Екінші мысал – «Дүкендегі диалог» тапсырмасы. Оқушылар сатушы мен сатып алушының рөлін орындап, сұрақ қою, жауап беру, сыпайы сөйлеу және өз ойын жеткізу дағдыларын дамытады.

Үшінші мысал – «Мәтіннен маңызды ақпаратты тап» тапсырмасы. Оқушыларға газет мақаласы, жарнама немесе қоғамдық ақпараттық мәтін ұсынылады. Олар мәтіннің негізгі ойын анықтап, маңызды деректерді бөліп көрсетеді және ақпараттың өмірдегі қолданысын түсіндіреді.

Төртінші мысал – «Пікіріңді дәлелде» тапсырмасы. Оқушыларға «Кітап оқу маңызды ма, әлде цифрлық ақпаратты пайдалану маңызды ма?» деген сұрақ беріледі. Олар өз пікірлерін дәлелдермен негіздеп, қарсы пікірді тыңдауға және мәдениетті түрде жауап беруге үйренеді.

Осындай тапсырмалар оқушының тілдік білімін тәжірибемен ұштастырып, өздігінен ойлануына мүмкіндік береді.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастырудағы мұғалімнің рөлі

Мұғалімнің міндеті – оқушыға дайын білімді ұсынумен шектелмей, оның білімді өздігінен меңгеруіне, қолдануына және бағалауына жағдай жасау.

Ол үшін сабақта оқушының жас ерекшелігін, білім деңгейін және жеке қажеттіліктерін ескеру маңызды. Әсіресе, инклюзивті білім беру жағдайында тапсырмаларды оқушының мүмкіндігіне қарай бейімдеу қажет. Мысалы, кейбір оқушыларға мәтін бойынша қысқа жауап беру, суретке қарап сөйлем құрау, дайын сөздерді пайдаланып хабарландыру жазу сияқты жеңілдетілген тапсырмалар ұсынылуы мүмкін.

Сонымен қатар цифрлық ресурстар мен жасанды интеллект құралдарын орынды пайдалану оқушылардың қызығушылығын арттырып, оқу материалын әртүрлі тәсілмен меңгеруіне көмектеседі. Дегенмен технология мұғалімнің орнын алмастырмайды, керісінше, оқыту үдерісін тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік беретін құрал ретінде қарастырылуы тиіс.

Күтілетін нәтижелер

Функционалдық сауаттылықты жүйелі дамыту нәтижесінде оқушылар:

- мәтінді түсініп, қажетті ақпаратты анықтай алады;

- өз ойын ауызша және жазбаша түрде жүйелі жеткізеді;

- сауатты жазуға және тілдік нормаларды сақтауға дағдыланады;

- ақпаратты салыстырып, талдап, қорытынды жасайды;

- күнделікті өмірде қазақ тілін қарым-қатынас құралы ретінде тиімді пайдаланады.

Бұл нәтижелерге қол жеткізу үшін функционалдық сауаттылықты дамыту бір сабақтың шеңберінде ғана емес, бүкіл оқу үдерісінде жүйелі жүргізілуі қажет.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, функционалдық сауаттылық – білім сапасын арттырудың және бәсекеге қабілетті тұлға қалыптастырудың маңызды шарттарының бірі. Қазақ тілі сабағында оқушының алған білімін өмірмен байланыстыру, тілдік дағдыларын тәжірибе арқылы жетілдіру және өздігінен ойлануға бағыттау – бүгінгі мұғалімнің негізгі міндеттерінің бірі.

Біз оқушыларға тек тіл ережелерін үйретіп қана қоймай, сол тілді өмірде дұрыс қолдануды да үйретуіміз керек. Себебі тілді меңгеру – ережені білу ғана емес, сол тіл арқылы ойыңды жеткізу, қарым-қатынас жасау және қоғам өміріне белсенді араласу.

Тіл – қарым-қатынас құралы, ал функционалдық сауаттылық – сол құралды өмірде тиімді пайдалана білудің көрсеткіші.

Назарларыңызға рақмет!

Кыдырмоллаева Сауле Сатыбалдиевна

Алматы облысы, Талғар ауданы, Төңкеріс ауылы

№43 жалпы орта білім беру мектебі

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

педагог-модератор