Аннотация

Мақалада ағылшын тілін оқыту барысында оқушының ауызша сөйлеу дағдысын дамытуға бағытталған заманауи педагогикалық шешімдер қарастырылады. Шетел тілін меңгеруде грамматикалық және лексикалық біліммен қатар, сол білімді нақты қарым-қатынас жағдайында еркін қолдана білу маңызды екені негізделеді. Оқушының сөйлеуге деген сенімсіздігі, сөздік қорының жеткіліксіздігі, қателесуден қорқуы, мұғалімнің шамадан тыс сөйлеуі сияқты кедергілер сараланып, оларды шешудің практикалық жолдары ұсынылады. Жұптық және топтық сөйлесу, микродиалог, ақпарат алмасу, жағдаяттық тапсырмалар, рөлдік ойындар, визуалды тіректер, «Think – Pair – Share», «Speaking Ladder», «One Minute Talk» сияқты әдістердің тиімділігі сипатталады. Сонымен бірге формативті бағалау мен қолайлы тілдік ортаның оқушының сөйлеу белсенділігіне ықпалы қарастырылады.

Түйін сөздер: ағылшын тілі, сөйлеу дағдысы, коммуникация, тілдік кедергі, speaking, жұптық жұмыс, рөлдік ойын, белсенді оқыту, формативті бағалау, заманауи педагогикалық тәсіл.

Қазіргі білім беру жүйесінде шетел тілін меңгерудің нәтижесі оқушының қанша ережені жатқа білетінімен ғана өлшенбейді. Ең маңызды нәтиже – оның сол тілді қарым-қатынас құралы ретінде қолдана алуы.

Ағылшын тілі сабағында жиі кездесетін жағдайдың бірі: оқушы грамматикалық тапсырмаларды дұрыс орындайды, мәтінді түсінеді, жаңа сөздерді біледі, алайда қарапайым сұраққа ағылшын тілінде жауап беруге қиналады. Кей жағдайда ол жауапты біле тұра үндемей қалады немесе бір-екі сөзбен шектеледі.

Бұл мәселе оқушының білімсіздігінен емес, көбіне оның алған білімін белсенді сөйлеу әрекетіне айналдыруға мүмкіндік аз болғанынан туындайды.

Ауызша сөйлеуді оқыту мәселесін зерттеген Penny Ur сөйлеу тіл үйренушілер үшін маңызды дағдылардың бірі екенін және speaking тапсырмаларында оқушылардың нақты әрі көп сөйлеуіне жағдай жасалуы қажеттігін атап көрсетеді.

OECD-тің 2025 жылғы жоғары сапалы оқытуға арналған материалында да мұғалім мен оқушы, сондай-ақ оқушылар арасындағы мазмұнды қарым-қатынас, сұрақ қою, бірлескен әрекет және жалпы сыныптық талқылаулар оқыту сапасына әсер ететін маңызды тәжірибелер ретінде көрсетілген.

Сондықтан қазіргі ағылшын тілі сабағындағы маңызды міндеттердің бірі:

оқушыға ағылшын тілін үйрету ғана емес, оны ағылшын тілінде сөйлету.

1. Оқушы неге сөйлеуге қиналады?

Оқушының ауызша сөйлеу белсенділігінің төмен болуына бірнеше фактор әсер етеді.

Біріншіден, қателесуден қорқу. Кейбір оқушылар сөйлемді грамматикалық тұрғыдан мінсіз құра алмаса, мүлде сөйлемегенді жөн көреді.

Екіншіден, белсенді сөздік қордың аздығы. Оқушы сөздің мағынасын танығанымен, оны сөйлесу кезінде бірден қолдана алмауы мүмкін.

Үшіншіден, дайын тілдік тіректердің болмауы. Оқушы ойды неден бастау керектігін білмегендіктен кідіріп қалады.

Төртіншіден, мұғалімнің көп сөйлеуі. Егер сабақ уақытының басым бөлігін мұғалімнің түсіндіруі алып қойса, оқушының тілдік тәжірибе жасауына уақыт азаяды.

Бесіншіден, тапсырманың шынайы қарым-қатынасқа құрылмауы. Мысалы, оқушы бірінен кейін бірі он грамматикалық жаттығу орындағанымен, сол құрылымдарды қолданатын нақты сөйлесу жағдаяты болмауы мүмкін.

Осы себепті мұғалім сабақты жоспарлау барысында:

«Мен бүгін не түсіндіремін?» деген сұрақпен қатар, «Оқушы бүгін қанша рет және қандай мақсатпен сөйлейді?» деген сұраққа жауап беруі қажет.

2. «Perfect English» емес, «Real Communication»

Оқушыны сөйлету үшін ең алдымен сабақтағы тілдік ортаны өзгерту қажет.

Оқушы әр сөйлемінде қате жібермеу керек деген талапқа тәуелді болса, сөйлеуге деген сенімділігі төмендейді. Сондықтан бастапқы кезеңде негізгі мақсат – ойды жеткізу.

Мысалы, оқушы: Yesterday I go to my grandmother. десе, бұл грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес.

Алайда оқушы өзінің кеше әжесіне барғанын жеткізе алды.

Мұғалім: Good. Yesterday you went to your grandmother. What did you do there? деп дұрыс үлгіні табиғи түрде қайталап, әңгімені жалғастыра алады.

Бұл жерде оқушының сөзі бірден тоқтатылып, «go емес, went» деп түзетілмейді. Өйткені әрбір сөйлемнен кейін жасалған түзету оқушының ой ағынын тоқтатуы мүмкін.

Демек, speaking тапсырмасында: алдымен – communication, кейін – correction қағидатын ұстану тиімді.

3. «THINK – PAIR – SHARE»: алдымен ойлан, кейін сөйле

Кей оқушы бірден бүкіл сынып алдында жауап беруге қиналады. Мұндай жағдайда Think – Pair – Share әдісі тиімді.

Мысалы, мұғалім сұрақ береді:

What makes a good friend?

Think

Оқушы 30 секунд жеке ойланады және үш тірек сөз жазады:

kind – honest – helpful

Pair

Жұбымен пікірлеседі:

I think a good friend should be honest because...

Share

Кейін сыныппен бөліседі:

We think a good friend should be kind and honest.

Бұл әдістің артықшылығы – оқушы бірден көпшілік алдында сөйлемейді. Ол алдымен ойын қалыптастырып, кейін жұбымен «жаттығып» алады.

Нәтижесінде speaking кезінде сенімділік артады.

4. «SPEAKING LADDER»: бір сөзден толық пікірге дейін

Оқушыны бірден ұзақ сөйлеуге мәжбүрлеу тиімді емес. Сондықтан сөйлеу тапсырмасын қарапайымнан күрделіге қарай ұйымдастыруға болады.

Мысалы, тақырып: My Favourite Season

1-саты – One word

Summer.

2-саты – One sentence

My favourite season is summer.

3-саты – Reason

My favourite season is summer because the weather is warm.

4-саты – Detail

I usually spend more time outside and travel with my family.

5-саты – Question

What is your favourite season?

Осылайша оқушы бір сөзден бастап, біртіндеп толық пікір айтуға көшеді.

Бұл тәсілді шартты түрде Speaking Ladder деп атауға болады.

Оның негізгі формуласы:

WORD → SENTENCE → REASON → DETAIL → QUESTION

Осы алгоритм оқушыға кез келген тақырып бойынша сөйлеудің қарапайым құрылымын береді.

5. «ONE MINUTE TALK»: бір минут тоқтамай сөйлеу

Оқушының сөйлеу жылдамдығы мен сенімділігін дамытуға арналған тиімді тәсілдердің бірі – One Minute Talk.

Мұғалім бірнеше карточка ұсынады:

My family

My favourite food

My weekend

Social media

My dream job

Travelling

Healthy lifestyle

Оқушы бір карточканы таңдап, бір минут сөйлейді.

Алғашқы кезеңде оған тірек сұрақтар беріледі.

Мысалы:

My Dream Job

What job do you want?

Why do you like it?

What skills do you need?

Where would you like to work?

Кейін тірек сұрақтар біртіндеп азайтылады.

Бұл әдісті тұрақты қолданғанда оқушының сөйлем құрастыру жылдамдығы артып, ұзақ кідірістер азаяды.

6. «QUESTION CHAIN»: сұрақ қою арқылы сөйлету

Сөйлеу дегеніміз тек сұраққа жауап беру емес. Нағыз коммуникацияда оқушы өзі де сұрақ қоя білуі қажет.

Осы мақсатта Question Chain әдісін қолдануға болады. Мысалы:

Бірінші оқушы:

What do you usually do after school?

Екінші оқушы:

I usually play football. What is your favourite sport?

Үшінші оқушы:

My favourite sport is basketball. Who is your favourite player?

Осылайша әр жауап жаңа сұрақпен жалғасады.

Бұл тапсырма оқушыларды дайын жауап беруден диалог жүргізуге көшіреді.

7. Ақпараттық алшақтық – сөйлеуге нақты себеп беру

Speaking тапсырмасы нәтижелі болуы үшін оқушыда сөйлеуге қажеттілік болуы керек.

Осы тұрғыдан Information Gap тапсырмалары өте тиімді.

Мысалы, екі оқушыға әртүрлі ақпарат беріледі.

Student A

Student B

Оқушылар бір-бірінің парағын көрмейді.

Ақпаратты толықтыру үшін сұрақ қояды:

Where is Anna from?

What is Tom's hobby?

Бұл жерде сұрақ қою жасанды тапсырма емес. Оқушыға жетіспейтін ақпаратты алу үшін сөйлеу қажет.

Сол себепті коммуникация табиғи сипат алады.

8. «PICTURE SPEAKING»: сурет сөйлетеді

Кейде оқушыға:

Tell me about your holiday

деген тапсырма қиын болуы мүмкін.

Ал сурет көрсету арқылы сөйлеу әлдеқайда жеңілдейді.

Оқушыға қала, отбасы, табиғат, саяхат немесе күнделікті өмірге қатысты сурет ұсынылады.

Тірек құрылымдар:

I can see...

There is / There are...

I think...

Maybe...

They are probably...

In my opinion...

Одан кейін күрделірек сұрақтар беріледі:

What happened before this picture?

What may happen next?

How do these people feel? Why?

Осылайша бір суреттің өзі vocabulary, grammar, speaking, imagination және critical thinking дағдыларын қатар дамытуға мүмкіндік береді.

9. «SPEAKING MENU»: оқушыға таңдау беру

Барлық оқушы бірдей сөйлемейді. Біреуі диалогты жақсы көреді, екіншісі әңгімелеуді, үшіншісі суретпен жұмыс істеуді ұнатады.

Сондықтан кей сабақта оқушыға тапсырма таңдау мүмкіндігін берген дұрыс.

SPEAKING MENU

Choose ONE:

A. Tell a story about your weekend.

B. Make a dialogue with your partner.

C. Describe the picture.

D. Give your opinion about social media.

Барлығы speaking дағдысын дамытады, бірақ оқушы өзіне қолайлы форманы таңдайды.

Мұндай таңдау оқушының дербестігі мен ішкі мотивациясын арттыруға мүмкіндік береді. OECD-тің 2025 жылғы білім беру саясаты жөніндегі шолуында да оқушы агенттігін және дербестігін дамыту маңызды бағыттардың бірі ретінде қарастырылады.

10. Оқушы сөйлеген кезде мұғалім не істеуі керек?

Speaking тапсырмасы кезінде мұғалімнің рөлі өзгереді.

Ол орталықтағы негізгі сөйлеушіден бақылаушы, бағыттаушы және кері байланыс берушіге айналады.

Мұғалім:

оқушылардың әңгімесін тыңдайды;

жиі кездесетін қателерді белгілейді;

қиналған оқушыға тірек сөз береді;

сұрақ арқылы әңгімені жалғастырады;

белсенді емес оқушыны сөйлесуге қосады;

жұмыстың соңында ортақ кері байланыс береді.

Cambridge University Press жариялаған материалдарда сыныптағы өзара әрекет тек мұғалім мен оқушы арасындағы емес, оқушылардың бір-бірімен қарым-қатынасы арқылы да қалыптасатыны көрсетіледі.

Сондықтан тиімді ағылшын тілі сабағында:

Teacher Talking Time ↓

Student Talking Time ↑

қағидасына ұмтылу маңызды.

Бұл мұғалім мүлде сөйлемеуі керек дегенді білдірмейді. Мұғалімнің әрбір сөзі оқушы әрекетіне алып келуі тиіс.

Ағылшын тілін меңгерудің басты көрсеткіштерінің бірі – оқушының алған білімін шынайы коммуникация жағдайында пайдалана алуы. Сондықтан қазіргі сабақтың мақсаты грамматикалық ережені түсіндірумен немесе жаңа сөздерді жаттатумен шектелмеуі тиіс.

Оқушыны сөйлету үшін ең алдымен сөйлеуге мүмкіндік беретін сабақ ортасын қалыптастыру қажет. Қателесуден қорықпайтын психологиялық қауіпсіздік, жұптық және топтық әрекет, нақты жағдаяттар, визуалды тіректер, қысқа әрі жиі speaking тапсырмалары оқушының тілдік белсенділігін арттырады.

«Think – Pair – Share», «Speaking Ladder», «One Minute Talk», «Question Chain», ақпараттық алшақтық тапсырмалары, рөлдік ойын және «Picture Speaking» сияқты әдістердің құндылығы – оқушыны дайын сөйлемді қайталаушыдан өз ойын білдірушіге айналдыруында.

Заманауи ағылшын тілі сабағында мұғалімнің қанша сөйлегенінен гөрі оқушының қанша сөйлегені және не үшін сөйлегені маңызды.

Сондықтан бүгінгі ағылшын тілі мұғалімінің маңызды міндетін бір сөйлеммен былай тұжырымдауға болады:

«Біз оқушыға ағылшын тілін жай үйретпеуіміз керек. Біз оған ағылшын тілін қолдануға мүмкіндік беруіміз керек».

Сол кезде ағылшын тілі сабағы ережелерді жаттайтын пән емес, оқушының өз ойын жеткізетін, пікір алмасатын, қарым-қатынас жасайтын және өзіне деген сенімділігін қалыптастыратын ортаға айналады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Ur, P. A Course in English Language Teaching. Cambridge University Press.

2. Richards, J. C., Rodgers, T. S. Approaches and Methods in Language Teaching. Cambridge University Press.

3. Harmer, J. The Practice of English Language Teaching. Pearson Education.

4. Nunan, D. Task-Based Language Teaching. Cambridge University Press.

5. OECD. Unlocking High-Quality Teaching. Paris: OECD Publishing, 2025.

6. OECD. Education Policy Outlook 2025. Paris: OECD Publishing, 2025.

7. Tsui, A. B. M. Classroom Interaction // The Cambridge Guide to Teaching English to Speakers of Other Languages. Cambridge University Press.

Назбекова Жанар Бектасовна

Ақтөбе қаласы

«№87 ЖББОМ» КММ

ағылшын тілі пәні мұғалімі