Кіріспе

ХХІ ғасырдағы білім беру кеңістігі үздіксіз өзгеріс үстінде. Ақпарат көлемінің артуы, цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы және еңбек нарығындағы жаңа талаптар оқушыға тек дайын білім берумен шектелмей, оның өздігінен ізденуіне, ақпаратты талдауына және практикалық міндеттерді шешуіне жағдай жасауды талап етеді.

Осы тұрғыдан алғанда мұғалімнің рөлі де өзгеруде. Қазіргі педагог – ақпарат беруші ғана емес, оқушының оқу әрекетін ұйымдастырушы, зерттеуіне бағыт беруші, кеңесші және оқу ортасын құрастырушы тұлға.

Физика пәнінің табиғаты мұндай өзгерістерге өте қолайлы. Себебі физика – қоршаған ортадағы құбылыстарды тәжірибе, бақылау, өлшеу, модельдеу және математикалық талдау арқылы түсіндіретін ғылым. Сондықтан физика сабағында заманауи педагогикалық тәсілдерді пайдалану оқушының пәнге қызығушылығын арттырып қана қоймай, оның зерттеушілік және инженерлік ойлау қабілетін дамытуға мүмкіндік береді.

1. Білім берудегі жаңа трендтер және олардың физика сабағындағы көрінісі

Қазіргі білім беру үдерісіндегі маңызды бағыттардың бірі – оқушыға бағдарланған оқыту. Мұнда мұғалім барлық оқушыға бірдей дайын ақпарат ұсынудан гөрі, олардың қабілеті, қызығушылығы мен оқу қарқынын ескеріп, жеке білім алуына жағдай жасайды.

Физика сабағында бұл тәсілді деңгейлік тапсырмалар, жеке зерттеу жұмыстары, таңдау тапсырмалары және сараланған практикалық жұмыстар арқылы жүзеге асыруға болады.

Мысалы, «Электр тогының жұмысы мен қуаты» тақырыбын өткен кезде оқушыларға бір ғана есепті шығаруды ұсынудың орнына бірнеше деңгейдегі тапсырма беруге болады:

· негізгі деңгей – формуланы қолданып есептеу;

· қолдану деңгейі – тұрмыстық электр құралдарының қуатын салыстыру;

· зерттеу деңгейі – электр энергиясын үнемдеу жолдарын есептеу және ұсыну.

Бұл жағдайда оқушы тек формуланы есте сақтап қоймай, оның нақты өмірдегі қолданылуын түсінеді.

Цифрландыру және интерактивті оқыту

Цифрлық технологиялар физика пәнінің мазмұнын визуализациялауға мүмкіндік береді. Кейбір физикалық процестерді дәстүрлі тақта немесе оқулық арқылы көрсету қиын болуы мүмкін. Ал интерактивті модельдер мен виртуалды зертханалар құбылысты бірнеше рет бақылауға, параметрлерді өзгертуге және нәтижені салыстыруға жағдай жасайды.

Мысалы, механика бөлімінде дененің қозғалысын модельдеу кезінде оқушылар бастапқы жылдамдықты, массаны немесе көлбеу бұрышын өзгертіп, оның нәтижеге әсерін бақылай алады.

Бұл тәсілдің маңызды ерекшелігі – «бақылау – болжам жасау – тәжірибе жүргізу – қорытынды шығару» циклін қалыптастыру.

2. STEM және зерттеушілік оқыту – физика пәнінің жаңа мүмкіндіктері

Физика сабағын басқа пәндермен байланыстыру оқушының білімді тұтас қабылдауына мүмкіндік береді. Осы бағытта STEM тәсілі ерекше маңызға ие.

STEM – ғылым, технология, инженерия және математика бағыттарының өзара байланысына негізделген оқыту моделі.

Физика пәнінде STEM элементтерін қарапайым жобалардан бастап енгізуге болады.

Мысалы, «Жылу құбылыстары» тақырыбында оқушылар:

Мәселе: Үйдегі жылу шығынын қалай азайтуға болады?

Зерттеу: Әртүрлі материалдардың жылу өткізгіштігін салыстыру.

Жобалау: Жылуды жақсы сақтайтын шағын модель жасау.

Өлшеу: Температураның уақыт бойынша өзгерісін тіркеу.

Талдау: Алынған нәтижелерді кесте мен график арқылы көрсету.

Қорытынды: Қай материалдың тиімді екенін дәлелдеу.

Мұндай тапсырма барысында оқушы физикалық білімді ғана емес, математикалық есептеуді, технологияны пайдалануды, инженерлік шешім қабылдауды және өз ойын қорғауды үйренеді.

3. Жасанды интеллектіні білім беруде тиімді пайдалану

Білім беру саласындағы жаңа бағыттардың бірі – жасанды интеллект құралдарын педагогикалық мақсатта пайдалану.

Физика мұғалімі жасанды интеллектіні дайын жауап алу құралы ретінде ғана емес, оқу процесін ұйымдастыруға көмектесетін құрал ретінде қарастыра алады.

Мысалы, жасанды интеллект көмегімен:

· физикалық есептерді бірнеше деңгейде құрастыру;

· бір тақырыпқа әртүрлі күрделіліктегі тапсырмалар әзірлеу;

· тәжірибелік жұмысқа нұсқаулық дайындау;

· тест сұрақтарын құрастыру;

· оқушының жауабын талдауға арналған сұрақтар әзірлеу;

· күрделі ұғымдарға қарапайым түсіндірме дайындау;

· сабаққа арналған идеялар мен сценарийлерді жоспарлау мүмкін.

Дегенмен жасанды интеллект мұғалімді алмастыратын құрал ретінде емес, мұғалімнің кәсіби мүмкіндігін кеңейтетін көмекші технология ретінде қолданылуы тиіс. Оқушы дайын жауапты көшірмей, ақпаратты тексеріп, дәлелдеп, өз бетінше қорытынды жасай білуі маңызды.

Сондықтан физика мұғалімі оқушыларға «Жасанды интеллект не деді?» деген сұрақпен қатар, «Оның жауабы ғылыми тұрғыдан дұрыс па? Қандай дәлел келтіре аласың?» деген сұрақтарды да қоюы қажет.

4. Физика сабағындағы педагогикалық идеялар

Заманауи сабақтың тиімділігі қолданылған технологиялардың санымен емес, олардың оқу мақсатына қаншалықты сәйкес келуімен анықталады.

Физика мұғалімі үшін тиімді педагогикалық идеялардың бірі – проблемалық оқыту.

Сабақты дайын формуладан емес, проблемалық сұрақтан бастауға болады.

Мысалы:

«Неліктен ғарышкер Ай бетінде Жердегідей жүре алмайды?»

немесе

«Неліктен үлкен кемелер суға батпайды?»

немесе

«Неліктен қауіпсіздік белдігі көлік кенет тоқтаған кезде адамды қорғайды?»

Оқушылар алдымен өз болжамдарын айтады. Кейін теориялық білім, тәжірибе және есептеу арқылы өз болжамдарын тексереді.

Бұл әдіс сабақтың құрылымын «сұрақ – болжам – зерттеу – дәлел – қорытынды» жүйесіне келтіреді.

Тағы бір маңызды идея – күнделікті өмірмен байланысты оқыту.

Физикадағы кез келген тақырыпты өмірлік жағдаятпен байланыстыруға болады. Мысалы:

· қысым – шаңғы, өкше, қар үстіндегі қозғалыс;

· инерция – көліктің қозғалысы;

· электр тогы – тұрмыстық құралдар;

· жылу алмасу – үйді жылыту;

· оптика – көзілдірік, камера, айна;

· дыбыс – музыкалық аспаптар мен акустика;

· радиация – медицина мен ғарыштық зерттеулер.

Осылайша оқушы үшін физика «оқулықтағы формулалар жиынтығы» емес, күнделікті өмірді түсіндіретін ғылымға айналады.

5. Мұғалімнің заманауи кәсіби дағдылары

Қазіргі физика мұғаліміне пәндік біліммен қатар бірқатар әмбебап кәсіби дағдылар қажет.

Біріншіден – цифрлық сауаттылық.
Мұғалім цифрлық ресурстарды таңдап, оларды оқу мақсатына сәйкес қолдана білуі керек.

Екіншіден – зерттеушілік құзыреттілік.
Мұғалім оқушыға тәжірибе жасауға, дерек жинауға, оны талдауға және ғылыми қорытынды жасауға мүмкіндік беруі қажет.

Үшіншіден – коммуникациялық дағды.
Физикадағы күрделі ұғымды оқушының жас ерекшелігіне сай қарапайым әрі түсінікті тілмен түсіндіру маңызды.

Төртіншіден – саралап оқыту дағдысы.
Бір сыныптағы оқушылардың білім деңгейі әртүрлі болғандықтан, тапсырмаларды олардың мүмкіндігіне қарай бейімдеу қажет.

Бесіншіден – рефлексия жүргізу.
Сабақ соңында мұғалім де, оқушы да «Не үйрендім? Не қиын болды? Нені әлі де жетілдіруім керек?» деген сұрақтарға жауап беруі тиіс.

6. Үздік тәжірибе: «Физика – тәжірибе арқылы»

Физика пәнін оқытудағы нәтижелі тәжірибелердің бірі – сабақты мүмкіндігінше экспериментпен байланыстыру.

Мысалы, «Архимед күші» тақырыбында мұғалім дайын анықтаманы айтудан бұрын оқушыларға әртүрлі денелерді суға батырып, динамометр көрсеткіштерін салыстыруды ұсына алады.

Оқушылар:

1. дененің ауадағы салмағын өлшейді;

2. денені суға батырады;

3. көрсеткіштің өзгерісін бақылайды;

4. айырмашылықты есептейді;

5. сұйықтың көлемі мен тығыздығы арасындағы байланысты анықтайды;

6. өз қорытындысын тұжырымдайды.

Бұл жағдайда формула дайын күйінде берілмейді. Оқушы оны тәжірибе нәтижесін түсіндіру қажеттілігі арқылы қабылдайды.

Осындай сабақтарда оқушы – белсенді зерттеуші, мұғалім – бағыттаушы рөлін атқарады.

7. Қалыптастырушы бағалау және кері байланыс

Заманауи білім беруде бағалау тек баға қоюмен шектелмеуі тиіс. Оның негізгі мақсаты – оқушының оқуындағы алға жылжуды анықтау және келесі қадамын белгілеу.

Физика сабағында қалыптастырушы бағалаудың қарапайым түрлерін қолдануға болады:

· «Бағдаршам» әдісі;

· қысқа рефлексия;

· өзін-өзі бағалау;

· жұптық бағалау;

· «Екі жұлдыз, бір тілек»;

· сабақ соңындағы бір минуттық қорытынды;

· «Мен бүгін түсіндім...», «Маған қиын болды...», «Менің сұрағым...» форматтары.

Мысалы, есеп шығарған оқушыдан тек «Жауабың қанша болды?» деп сұрамай, «Бұл жауаптың дұрыс екенін қалай дәлелдейсің?» деп сұрау оның пәндік ойлауын дамытуға ықпал етеді.

Қорытынды

Білім берудегі жаңа трендтер мұғалімнен заманауи технологияларды қолдануды ғана емес, оқыту философиясын жаңаша қарастыруды талап етеді. Физика пәні бұл өзгерістерді жүзеге асыруға ерекше мүмкіндік береді, өйткені оның мазмұны тәжірибеге, бақылауға, зерттеуге және нақты өмірмен байланыстыруға негізделген.

Заманауи физика сабағында оқушы дайын білімді қабылдаушы емес, зерттеуші, талдаушы, мәселе шешуші және өз ойын дәлелдеуші тұлға болуы қажет.

Ал мұғалімнің негізгі міндеті – осындай оқу ортасын қалыптастыру. Ол үшін педагог цифрлық құралдарды орынды пайдаланып, STEM және жобалық оқытуды енгізіп, зерттеушілік тапсырмаларды ұйымдастырып, жасанды интеллект мүмкіндіктерін жауапкершілікпен қолданып, әр оқушының жеке мүмкіндігін ескеруі маңызды.

Білім берудің болашағы технологияның өзінде емес, сол технологияны оқушының ойлауын, шығармашылығын және ғылыми дүниетанымын дамыту үшін қалай қолдана білуде. Сондықтан қазіргі физика мұғалімінің басты педагогикалық ұстанымы – «оқушыға дайын жауап беру» емес, «оқушыны жауапты өздігінен табуға жетелеу» болуы тиіс.

Пайдаланылған әдебиеттер :

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Физика пәні бойынша жалпы білім беретін мектептерге арналған оқу бағдарламасы. – Астана.

3. Әбдіманапов Б. Физиканы оқыту әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті.

4. Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования. – Москва: Академия.

5. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – Москва: Народное образование.

6. OECD. The Future of Education and Skills 2030: OECD Learning Compass 2030. – Paris: OECD Publishing.

Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы

Бозой жалпы орта білім

беретін мектебінің физика пәнінің м

мұғалімі Сафина Арайлым Куантаевна