2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Алматы қаласы, Алатау ауданы

№204 жалпы білім беретін мектептің

бастауыш сынып мұғалімі

Батыркулова Лаура Айдаровна

Аннотация

Мақалада бастауыш сынып оқушыларының жеке ерекшеліктерін, оқу қарқынын, білім деңгейін және танымдық қызығушылықтарын ескере отырып, жасанды интеллект көмегімен жеке оқу траекториясын құру мүмкіндіктері қарастырылады. Жасанды интеллект құралдарын сабақта тиімді пайдалану жолдары, сараланған тапсырмалар әзірлеу, жедел кері байланыс ұйымдастыру және оқушының оқу жетістігін бақылау тәсілдері ұсынылады. Сонымен қатар мұғалімнің кәсіби рөлі, цифрлық қауіпсіздік және жасанды интеллектіні педагогикалық мақсатта жауапкершілікпен қолдану мәселелері талданады.

Түйін сөздер: жасанды интеллект, бастауыш білім, жеке оқу траекториясы, саралап оқыту, цифрлық педагогика, қалыптастырушы бағалау, оқу мотивациясы.

Кіріспе

Бір сыныпта отырған оқушылардың барлығы бірдей тапсырманы бірдей уақытта орындағанымен, олардың түсіну деңгейі, ойлау ерекшелігі, есте сақтау қабілеті мен білімді меңгеру қарқыны әртүрлі болады. Бір оқушы математикалық есепті бірден шығарады, екіншісіне сурет немесе сызба қажет, ал үшіншісі есептің шешу жолын мұғаліммен бірге талдағанда ғана нәтижеге жетеді. Демек, бір ғана оқыту тәсілі әр баланың білім алу қажеттілігін толық қамтамасыз ете бермейді.

Осы тұста мұғалімнің алдында маңызды міндет туындайды: оқу бағдарламасының ортақ талаптарын сақтай отырып, әр оқушының жеке мүмкіндігін ескеріп, оның дамуына қолайлы жағдай жасау.

Қазіргі цифрлық дәуірде бұл міндетті жүзеге асыруға көмектесетін құралдардың бірі – жасанды интеллект (ЖИ) . Ол оқу материалдарын әртүрлі деңгейде ұсынуға, тапсырмаларды түрлендіруге, қосымша түсіндірмелер дайындауға және оқушының оқу нәтижелерін талдауға мүмкіндік береді. Алайда жасанды интеллект мұғалімді алмастыратын жүйе емес. Оның тиімділігі педагогтің кәсіби шешімдерімен, оқушыны бақылауымен және оқу мақсатын дұрыс анықтауымен тығыз байланысты.

Жеке оқу траекториясын құру дегеніміз – әр оқушыға жеке бағдарлама жасау ғана емес, оның бастапқы білімін анықтап, оқу мақсатына сәйкес тапсырмалар ұсыну, нәтижесін бақылау және қажет болған жағдайда оқыту тәсілін өзгерту үдерісі.

Мақаланың мақсаты – бастауыш сыныпта жасанды интеллект көмегімен оқушылардың жеке оқу траекториясын құрудың тиімді жолдарын ұсыну және оны күнделікті сабақ тәжірибесіне енгізу әдістемесін көрсету.

1. Жеке оқу траекториясын құрудың педагогикалық негіздері

Жеке оқу траекториясы – оқушының білім деңгейіне, оқу қажеттілігіне, қызығушылығына және оқу қарқынына сәйкес ұйымдастырылатын мақсатты білім алу жолы. Оның негізгі мақсаты – барлық оқушыға бірдей тапсырма беру емес, әр баланың оқу мақсатына қол жеткізуіне қажетті қолдау көрсету.

Бастауыш сыныпта жеке оқу траекториясын ұйымдастыру үш маңызды қағидаға негізделеді.

Бірінші қағида – оқушының бастапқы деңгейін анықтау. Мұғалім оқушының нені білетінін, қандай тапсырмаларды өздігінен орындай алатынын және қандай тақырыптарда қиналатынын анықтайды. Ол үшін диагностикалық тапсырмалар, ауызша сұрақтар, бақылау және қалыптастырушы бағалау қолданылады.

Екінші қағида – тапсырмаларды оқушының қажеттілігіне бейімдеу. Бір оқу мақсатына жету үшін оқушыларға әртүрлі күрделілік деңгейіндегі тапсырмалар, көрнекіліктер, қосымша түсіндірмелер мен практикалық жұмыстар ұсынылады.

Үшінші қағида – оқу нәтижесін бақылау және траекторияны түзету. Оқушының жетістігі тұрақты бағаланып, келесі тапсырмалар оның нақты нәтижесіне қарай өзгертіледі. Бұл жерде жасанды интеллект мұғалімге қосымша әдістемелік көмек көрсете алады.

ЖИ көмегімен ұйымдастырылатын жеке оқу траекториясының құрылымы төмендегідей ұсынылады.

1-кесте. Жеке оқу траекториясын құру кезеңдері

Бұл модельде шешуші рөл мұғалімге тиесілі. Жасанды интеллект ұсынған тапсырмалар мен түсіндірмелер оқу бағдарламасына, оқушының жасына және нақты оқу мақсатына сәйкестігі тұрғысынан міндетті түрде тексеріледі.

2. Жасанды интеллектіні сабақта қолданудың практикалық жолдары

Жасанды интеллектіні бастауыш сыныпқа енгізу үшін күрделі цифрлық жүйе құру міндетті емес. Мұғалім мәтіндік ЖИ құралдарын пайдаланып, сабаққа қажетті тапсырмаларды әзірлеуден бастай алады.

Мысалы, ChatGPT сияқты құралдардан бір тақырыпқа арналған сараланған тапсырмалар, түсінікті мысалдар, шағын мәтіндер, сұрақтар мен кері байланыс нұсқаларын сұрауға болады. Дегенмен бұл құралдар оқушының нақты білім деңгейін өздігінен толық анықтай алмайды. Ол үшін мұғалімнің бақылауы мен нақты оқу нәтижелері қажет.

2.1. Бір оқу мақсаты – үш тапсырма деңгейі

Жеке оқу траекториясын ұйымдастырудың тиімді тәсілдерінің бірі – бір оқу мақсатын сақтай отырып, тапсырмалардың күрделілігін өзгерту.

Мысалы, 3-сыныптағы математика сабағында «Көбейту мен бөлуді қолдану» тақырыбы қарастырылсын.

2-кесте. Бір оқу мақсатына арналған сараланған тапсырмалар

Бұл тапсырмалар оқушыларды тұрақты түрде «әлсіз», «орташа», «күшті» деп бөлуге арналмаған. Деңгейлер – белгілі бір тақырыпты меңгеруге арналған уақытша қолдау түрлері. Оқушы нәтижесіне қарай келесі кезеңде күрделірек тапсырмаға ауыса алады немесе қосымша жаттығу орындайды.

Мұғалім жасанды интеллектіге мынадай сұраныс бере алады:

«3-сынып математика пәнінен көбейту мен бөлуді қолдану тақырыбына бір оқу мақсатына бағытталған үш деңгейлі тапсырмалар әзірле. Бірінші деңгейде көрнекілік пен қысқа нұсқау болсын. Екінші деңгейде күнделікті өмірмен байланысты есептер бер. Үшінші деңгейде бірнеше шешім жолын салыстыруға арналған тапсырма құрастыр. Әр тапсырманың дұрыс жауабын және бағалау критерийін көрсет. Тапсырмалар бастауыш сынып оқушысының жасына сай болсын».

Мұғалім алынған тапсырмаларды тексеріп, оқу мақсатына сәйкестендіреді және оқушыларға ұсынады. Осылайша, бір сұраныс арқылы бірнеше нұсқа дайындауға кететін уақытты үнемдеуге болады.

2.2. Оқушының жеке оқу бағытын анықтау

Жеке оқу траекториясын құруда бастапқы диагностика ерекше маңызға ие. Мұғалім оқушыға қысқа тапсырмалар беріп, оның нәтижесін талдайды.

3-кесте. Оқушының оқу қажеттілігіне сәйкес келесі қадамды анықтау үлгісі

Кестедегі жағдайлар – әдістемелік үлгілер. Нақты оқушы туралы шешім мұғалім жинаған бағалау деректеріне сүйеніп қабылданады.

Мұндай тәсіл оқушының тек дұрыс немесе қате жауабына назар аудармай, қатенің себебін анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, есепті қате шығарған оқушы көбейту амалын білмеуі мүмкін немесе есептің шартын дұрыс түсінбеуі мүмкін. Бұл екі жағдайда ұсынылатын көмек те әртүрлі болуы керек.

2.3. Жеке кері байланыс ұйымдастыру

Бастауыш сынып оқушысы үшін кері байланыстың түсінікті, нақты және қолдаушы сипатта болуы маңызды. «Қате», «дұрыс емес» деген қысқа белгілерден гөрі, қатені қалай түзетуге болатынын көрсететін түсіндірме пайдалырақ.

Жасанды интеллект мұғалімге осындай кері байланыс мәтіндерін дайындауға көмектеседі.

Мысалы:

· Егер оқушы есептің шартын түсінбесе: «Есепте не белгілі екенін анықтап көр. Содан кейін бізден нені табу сұралғанын айт».

· Егер есептеу кезінде қате жіберсе: «Амал дұрыс таңдалған. Енді есептеуіңді қайта тексеріп, әр қадамды салыстыр».

· Егер тапсырманы дұрыс орындаса: «Шешімің дұрыс. Енді осы есепті басқа тәсілмен шығаруға бола ма? »

· Егер оқушы күрделі тапсырманы орындаса: «Сен шешіміңді дұрыс негіздедің. Енді өз тәсіліңді сыныптасыңа түсіндіріп көр».

Мұғалім мұндай пікірлерді оқушының нақты жұмысына қарай бейімдейді. Жасанды интеллект оқушының көңіл күйін, күш салуын немесе оқу барысындағы барлық қиындықтарын толық біле алмайтындықтан, кері байланыс автоматты түрде емес, педагогикалық бақылаумен берілуі тиіс.

3. Жеке оқу траекториясын ұйымдастырудың мұғалімге арналған алгоритмі

Жасанды интеллектіні сабаққа жүйелі енгізу үшін мұғалімге түсінікті, қайталанып қолдануға болатын алгоритм қажет.

4-кесте. «Диагностика – тапсырма – әрекет – бағалау – түзету» алгоритмі

Бұл алгоритмді әр сабақта толық көлемде қолдану міндетті емес. Мұғалім оны тақырыптың күрделілігіне және оқушылардың қажеттілігіне қарай бейімдей алады.

Мысалы, жаңа тақырыпты меңгеруде бастапқы диагностика мен көрнекілік маңызды болса, қайталау сабағында қателерді талдау мен күрделендірілген тапсырмаларға көбірек көңіл бөлінеді.

4. Нәтижені бағалау: жеке оқу траекториясының тиімділігін қалай анықтауға болады?

Жасанды интеллектіні қолданудың тиімділігін тек тапсырмалардың көптігімен немесе сабақтың қызықты өтуімен өлшеуге болмайды. Негізгі көрсеткіш – оқушының оқу мақсатына жетуіндегі өзгеріс.

Ол үшін мұғалім шағын педагогикалық бақылау жүргізе алады. Мысалы, тақырып басталғанда қысқа диагностикалық тапсырма орындатып, тақырып аяқталғаннан кейін мазмұны мен күрделілігі жағынан салыстырмалы тапсырма береді.

5-кесте. Оқу нәтижелерін бақылауға арналған үлгі

Бұл кесте зерттеу жүргізуге арналған бос үлгі болып табылады. Оны нақты оқушы жұмыстарының нәтижелерімен толтыру қажет. Дерек жиналмай тұрып, оқу жетістігінің өскені туралы сандық қорытынды жасауға болмайды.

Егер мұғалім бірнеше сабақ бойы бақылау жүргізсе, нәтижелерді пайыздық көрсеткішпен немесе диаграммамен көрсетуіне болады. Дегенмен оқушылар саны аз болған жағдайда пайыздық көрсеткішті түсіндіріп, нақты оқушылар саны мен тапсырмалардың орындалу шарттарын да көрсету маңызды.

Жеке оқу траекториясының тиімділігін бағалағанда үш сұраққа жауап іздеу ұсынылады:

1. Оқушы оқу мақсатына бұрынғыдан жақсырақ жете алды ма?

2. Қандай тапсырмалар мен қолдау түрлері оған пайдалы болды?

3. Келесі сабақта қандай өзгеріс енгізу қажет?

Осы сұрақтар мұғалімге жасанды интеллектіні тек тапсырма генераторы ретінде емес, оқытуды жоспарлауға көмектесетін әдістемелік құрал ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.

5. Жасанды интеллектіні қолданудағы жауапкершілік пен қауіпсіздік

Бастауыш сынып оқушыларымен жұмыс істегенде жасанды интеллектіні қолдану ерекше жауапкершілікті талап етеді. Бұл жаста балалар цифрлық ақпараттың дұрыстығын өздігінен бағалауда қиналуы мүмкін. Сондықтан ЖИ-дің ұсыныстарын тексеру, жеке мәліметтерді қорғау және баланың дербес ойлауын сақтау маңызды.

Мұғалім төмендегі талаптарды басшылыққа алғаны жөн:

· Ақпараттың дұрыстығы. ЖИ ұсынған есептердің жауаптары, анықтамалар мен мысалдар тексеріледі.

· Жас ерекшелігі. Тапсырмалардың тілі, көлемі және мазмұны бастауыш сынып оқушысына сәйкес болуы керек.

· Жеке деректерді қорғау. Оқушының толық аты-жөні, мекенжайы, фотосуреті, жеке бағалау деректері және басқа құпия мәліметтері ашық ЖИ сервистеріне рұқсатсыз енгізілмейді.

· Дербес ойлауды сақтау. ЖИ дайын жауапты ұсынатын құрал ғана емес, оқушыны сұрақ қоюға, салыстыруға және шешімін түсіндіруге жетелейтін көмекші ретінде қарастырылады.

· Қолжетімділік. Интернеті немесе жеке құрылғысы жоқ оқушылар оқу мүмкіндігінен шет қалмауы керек. ЖИ көмегімен дайындалған материалдарды баспа парағы, тақтадағы тапсырма немесе топтық жұмыс түрінде де ұсынуға болады.

· Мұғалімнің бақылауы. Оқушының оқуына қатысты маңызды шешімдерді тек автоматты жүйенің қорытындысына сүйеніп қабылдауға болмайды.

Осы талаптарды сақтау жасанды интеллектіні педагогикалық тұрғыдан негізді, қауіпсіз және тиімді пайдалануға жағдай жасайды.

Қорытынды

Жасанды интеллект көмегімен жеке оқу траекториясын құру – бастауыш сыныптағы саралап оқытуды жетілдіруге мүмкіндік беретін заманауи тәсіл. Ол мұғалімге әртүрлі деңгейдегі тапсырмалар дайындауға, түсіндірмелерді бейімдеуге, кері байланыс нұсқаларын әзірлеуге және оқу нәтижелерін жүйелеуге көмектеседі.

Алайда технологияның болуы өздігінен білім сапасын арттырмайды. Нәтиже оқу мақсатының нақтылығына, мұғалімнің әдістемелік шеберлігіне, оқушының қажеттілігін дұрыс анықтауға және жүйелі бағалауға байланысты.

Сондықтан бастауыш сынып мұғалімінің басты міндеті – жасанды интеллектіні оқушының орнына ойлайтын құралға айналдыру емес, баланың өздігінен ойлануына, қателігін түсінуіне, білімін жетілдіруіне және алға жылжуына көмектесетін мүмкіндік ретінде пайдалану.

Әр баланың оқу жолы әртүрлі болуы мүмкін. Бірақ олардың барлығына ортақ мақсат – сапалы білім алу және өз мүмкіндігін толық ашу. Жасанды интеллект осы мақсатқа жетуде мұғалімнің кәсіби тәжірибесімен үйлескенде ғана шынайы педагогикалық құндылыққа ие болады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қалиев С. Қ. , Таубаева Ш. Т. Педагогикалық инновациялар және мұғалімнің кәсіби дамуы. – Алматы: Рауан, 2019.

2. Қасымова Г. Қ. , Оразалиева Ұ. , Ғайыпова Г. Білім беруде жасанды интеллектті қолданудың мүмкіндіктері мен сын-қатерлері // Педагогика және психология. – 2023. – № 3.

4. Мамбеталиева А. , Саурыкова Ж. , Туралбаева А. Болашақ бастауыш білім педагогтерін жасанды интеллект элементтерін қолдануға даярлаудың құрылымдық-мазмұндық ерекшеліктері // Қазақстанның педагогикалық хабаршысы. – 2026. – № 3.

5. Сманова Ұ. Қ. Білім беру жүйесінде жасанды интеллектті қолданудың педагогикалық және психологиялық аспектілері // Research Retrieval and Academic Letters. – 2026. – № 12.

6. Қазақстан Республикасы. «Білім туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. – 2007 жылғы 27 шілде, № 319-III.

Н. , Жұмабаева Л. О. , Абдыкеримова Э. А. Қазақстанның білім беру саласындағы жасанды интеллект: мүмкіндіктері мен болашағы // Yessenov Science Journal.